Có một tình huống nhỏ mà lặp lại hoài, và nó làm người ta mệt.
Bạn gặp một từ mới trong tài liệu công việc. Bạn tra nghĩa được ngay. Nhưng tới lúc phải nói từ đó ra thì bạn khựng, vì không biết đọc thế nào. Bạn đoán theo mặt chữ. Rồi tới cuộc họp, bạn nói ra và người nghe không hiểu.
Với người đang hướng dẫn người khác, chuyện này còn nặng hơn: bạn sợ mình đọc sai rồi người học đọc theo.
Có một kỹ năng gỡ được cái này một lần cho cả đời, mà lại học nhanh: đọc phiên âm.
Phiên âm là dòng ký hiệu nằm cạnh mỗi từ trong từ điển, thường đặt trong hai dấu gạch chéo. Nó mô tả chính xác từ đó phát ra thế nào, không phụ thuộc vào cách viết.
Đây là lý do phiên âm tồn tại.
Tiếng Việt viết sao đọc vậy, khá nhất quán. Bạn thấy chữ thì biết đọc.
Tiếng Anh thì không. Cùng một chữ cái có thể đọc thành nhiều âm khác nhau tuỳ từ. Cùng một âm lại có thể viết bằng nhiều cách khác nhau. Có những từ có chữ mà không phát ra âm nào.
Gốc rễ của chuyện này là bảng chữ cái chỉ có hai mươi sáu chữ, trong khi hệ thống âm có tới bốn mươi bốn âm. Hai mươi sáu ký tự phải gánh bốn mươi bốn âm, nên tất yếu sinh ra chồng chéo.
Nghĩa là nếu bạn đọc theo mặt chữ, bạn đang đoán. Đoán thì đúng vài lần và sai nhiều lần, và cái sai đó tích lại thành nếp.
Phiên âm sinh ra để xoá chỗ đoán đó. Một ký hiệu chỉ ứng với một âm, không có ngoại lệ.
Bạn không cần thuộc lòng cả bảng ngay. Nắm ba thứ này là dùng được.
Thứ nhất, các ký hiệu âm. Một số ký hiệu trông giống chữ cái quen thuộc và đọc gần giống. Một số ký hiệu lạ hoàn toàn, và đó chính là những âm tiếng Việt không có. Nhóm ký hiệu lạ mới là nhóm đáng để tâm, vì đó là nơi bạn hay thay bằng âm quen.
Bạn tra bảng đầy đủ ở bài Bảng IPA 44 âm tiếng Anh.
Thứ hai, dấu trọng âm. Trong phiên âm có một dấu nháy nhỏ đặt phía trước một âm tiết. Âm tiết ngay sau dấu đó là âm tiết được nhấn.
Đây là chi tiết nhiều người nhìn mà không để ý, trong khi nó quyết định người nghe có nhận ra từ hay không. Từ dài có khi còn có dấu nhấn phụ, nhỏ hơn, đặt thấp hơn.
Thứ ba, dấu độ dài. Hai chấm nhỏ sau một nguyên âm nghĩa là âm đó dài. Không có hai chấm là âm ngắn.
Cần lưu ý: âm dài không chỉ là kéo dài hơn, vị trí lưỡi cũng khác. Đây là chỗ người Việt hay gộp hai âm làm một.
Quy trình năm bước, mất chừng một phút mỗi từ.
Một, mở từ điển và tìm dòng phiên âm. Chú ý có thể có hai bản phiên âm cho hai giọng khác nhau. Chọn một giọng và bám theo, đừng đổi qua lại.
Hai, xác định dấu trọng âm trước. Trước khi đọc âm nào, bạn xem chỗ nhấn nằm ở đâu. Biết nhịp của từ trước rồi mới lắp âm vào thì dễ hơn.
Ba, đọc từng ký hiệu, chú ý các ký hiệu lạ. Với ký hiệu quen thì đọc thẳng. Với ký hiệu lạ thì dừng lại, nhớ lại cách đặt lưỡi và môi cho âm đó.
Bốn, nghe bản đọc mẫu. Hầu hết từ điển đều có nút phát âm. Nghe rồi đối chiếu với cái bạn vừa đọc.
Năm, đọc lại và ghi âm. So bản của bạn với bản mẫu. Đây là bước phần lớn người bỏ, và cũng là bước tạo ra khác biệt.
Có một cách làm rất phổ biến mà Hằng khuyên bỏ hẳn: ghi chú cách đọc bằng chữ tiếng Việt.
Bạn viết cạnh từ mới một dòng tiếng Việt mô tả gần đúng cách đọc. Ban đầu thấy tiện. Nhưng chữ tiếng Việt chỉ mô tả được các âm tiếng Việt có. Những âm tiếng Anh mà tiếng Việt không có thì bạn đang ghi lại một phiên bản gần giống, tức là ghi lại cái sai.
Ghi rồi đọc theo, đọc nhiều lần, thế là cái sai được khắc vào. Đây chính là cơ chế tạo ra lỗi hoá thạch: nền sai được lặp đủ nhiều nên thành nếp cứng.
Đọc được phiên âm là cách bạn thoát khỏi cái bẫy này.
Ba lý do.
Một, nó cho bạn quyền tự chủ. Bạn không phải chờ ai đọc mẫu, không phụ thuộc video, không đoán theo mặt chữ. Gặp từ nào cũng tra và đọc được ngay.
Hai, mỗi từ mới vào là vào đúng. Từ nào bạn học sau này cũng phát âm đúng ngay từ lần đầu, không phải sửa lại về sau. Chi phí sửa lại là chi phí đắt nhất trong việc học tiếng Anh.
Ba, nó giúp bạn nghe tốt hơn. Khi bạn biết chính xác một từ gồm những âm nào, tai bạn nhận diện từ đó trong lời người khác nhanh hơn hẳn.
Kỹ năng này học chừng một tuần là dùng được, rồi dùng cả đời. Ít có thứ nào trong việc học tiếng Anh có tỷ lệ đổi lại tốt như vậy.
Ngày một, mở bảng ký hiệu, khoanh tròn những ký hiệu bạn thấy lạ. Chỉ khoanh, chưa học.
Ngày hai và ba, học nhóm ký hiệu lạ đó. Mỗi ký hiệu tìm ba từ ví dụ, đọc to, ghi âm.
Ngày bốn, học dấu trọng âm và dấu độ dài. Lấy hai mươi từ, chỉ tập xác định chỗ nhấn, chưa cần đọc cả từ.
Ngày năm, chạy trọn quy trình năm bước với mười từ mới trong công việc của bạn.
Ngày sáu, làm lại với mười từ khác, lần này không nhìn hướng dẫn.
Ngày bảy, lấy năm từ hoàn toàn mới, tra và đọc, ghi âm, so với bản mẫu. Đếm xem bạn đọc đúng mấy từ trên năm.
Con số ngày bảy cho bạn biết kỹ năng đã vào tới đâu.
Không khó, học chừng một tuần là dùng được. Phần cần để tâm chỉ là nhóm ký hiệu ứng với các âm mà tiếng Việt không có, còn lại khá gần với chữ cái quen thuộc.
Không cần thuộc lòng ngay. Bạn nắm nhóm ký hiệu lạ, dấu trọng âm và dấu độ dài là đã tra được. Phần còn lại nhớ dần qua việc dùng.
Không nên. Chữ tiếng Việt chỉ mô tả được âm tiếng Việt có, nên bạn đang ghi lại một phiên bản gần đúng của những âm tiếng Anh không có trong tiếng Việt. Đọc theo nhiều lần thì cái sai thành nếp.
Chọn một giọng và bám theo, đừng đổi qua lại giữa hai bản trong từ điển. Mục tiêu không phải giọng nào mà là bạn nhất quán để tai và miệng quen một hệ.
Đi được phần lớn quãng đường. Chỗ còn lại là những âm tai bạn chưa phân biệt được, khi đó bạn cần người nghe và chỉ ra. Xem thêm Lỗi phát âm tiếng Anh người Việt hay mắc.
Nếu bạn muốn thôi phụ thuộc vào người đọc mẫu, đây là kỹ năng đáng đầu tư nhất trong tuần này. Hằng mời bạn xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không phải chờ lịch. Hằng sẽ chỉ cho bạn thấy những ký hiệu nào bạn đang đọc chệch, và vì sao chính chúng làm từ của bạn lệch theo.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live