Năm đó Hằng có IELTS 6.5, học tiếng Anh hơn mười năm. Vậy mà ngày đầu tiên đặt chân xuống Úc, ở sân bay Adelaide, người của trường ra đón nói một tràng, Hằng không nghe nổi một từ.
Người ta nói, Hằng nghe không ra. Hằng nói, người ta không hiểu. Mười mấy năm đèn sách, một tấm bằng trong tay, mà đứng giữa nước Úc Hằng như người vừa câm vừa điếc.
Nếu bạn từng có cảm giác đó, nói tiếng Anh mà người nước ngoài nhíu mày hỏi lại, thì bạn không cô đơn đâu. Và đây là điều Hằng mất nhiều năm mới hiểu: vấn đề không nằm ở việc bạn thiếu từ vựng hay yếu ngữ pháp. Vấn đề nằm ở phát âm tiếng Anh, cái nền mà hầu hết người Việt bỏ trống ngay từ đầu.
Bài này Hằng chỉ cho bạn phát âm tiếng Anh thật sự là gì, vì sao nó quyết định người ta có hiểu bạn hay không, và cách học lại từ gốc.
Cái người ta nghe khi bạn nói chỉ là phần nổi của một tảng băng. Phần chìm bên dưới mới quyết định họ có hiểu bạn hay không. Phần chìm đó chính là phát âm, là nhịp, là hơi.
Người Việt mình lâu nay chỉ lo phần nổi: học thêm từ, học thêm mẫu câu, luyện nói cho nhanh cho trôi. Còn phần chìm là phát âm thì bỏ trống. Nên câu bạn nói hoàn toàn đúng ngữ pháp mà người ta vẫn không hiểu.
Có một câu Hằng nghe được từ một giáo sư người Úc khi ông học tiếng Tây Ban Nha, và nó theo Hằng tới giờ: Pronunciation is everything. Phát âm là tất cả. Bạn có thể biết ít từ, ngữ pháp chưa hoàn hảo, nhưng nếu phát âm đủ rõ thì người ta vẫn hiểu và vẫn nói chuyện được với bạn. Ngược lại, thuộc cả nghìn từ mà phát âm lệch thì mọi thứ tắc lại ngay ở cửa miệng.
Nhiều người tưởng phát âm chỉ là đọc đúng một từ. Thật ra phát âm có ba tầng, thiếu tầng nào cũng khiến người ta khó hiểu bạn.
Một, ngữ âm. Đây là các nguyên âm và phụ âm, 44 âm cơ bản của tiếng Anh. Đọc sai một âm là đổi cả nghĩa.
Hai, ngôn điệu. Là trọng âm, nhịp điệu và ngữ điệu. Tiếng Anh có trọng âm, tiếng Việt thì không. Cùng một câu, nhấn sai chỗ là người ta nghe ra một nghĩa khác, hoặc không nghe ra gì cả.
Ba, điệu bộ. Là nét mặt, ngôn ngữ cơ thể, ánh mắt. Nghe có vẻ phụ, nhưng nó giúp người đối diện đoán được ý bạn ngay cả khi một vài từ bạn nói chưa tròn.
Học phát âm cho đúng là học đủ cả ba tầng, không chỉ dừng ở việc đọc trơn từng từ.
Đây là chỗ người Việt sai mà không hề biết. Tiếng Anh có 44 âm, nhưng bảng chữ cái chỉ có 26 chữ. Khoảng chênh giữa 44 và 26 chính là vùng nguy hiểm.
Có những âm hoàn toàn không tồn tại trong tiếng Việt. Mình không có sẵn trong miệng để phát ra, nên mình tự thay bằng một âm gần giống. Mà gần giống, nghĩa là sai. Người ta nghe không ra.
Chữ viết tiếng Anh lại gần như không gợi ý cách đọc. Nếu chỉ nhìn mặt chữ mà đoán cách phát âm, bạn sai tới chín mươi lăm phần trăm. Đó là lý do vì sao học đúng phải là quay lại gọi tên từng âm một, sửa từng âm, đặc biệt những âm người Việt hay sai nhất, chứ không phải học thuộc mặt chữ rồi đọc theo cảm tính.
Sau này đồng hành cùng hàng ngàn học viên, Hằng nhận ra cái khó của người Việt không phải do kém, mà do tiếng mẹ đẻ của mình khác tiếng Anh ở nhiều chỗ rất căn bản:
Biết mười lý do này rồi, bạn sẽ nhẹ cả người. Vì hoá ra bạn không dốt, không thiếu năng khiếu. Bạn chỉ chưa từng được chỉ cách vượt qua đúng những chỗ khác biệt đó.
Trong tất cả những gì làm nên phát âm tốt, Hằng thấy có hai yếu tố cốt lõi nhất.
Âm lực mạnh. Tiếng Anh nhiều âm hữu thanh, cần hơi đẩy từ bụng chứ không chỉ từ cổ họng. Người nói tiếng Anh nghe "vang" và rõ là nhờ âm lực. Cái này luyện được, qua hơi thở.
Khẩu hình vuông tròn. Miệng phải mở đủ rộng để tạo thành cái loa, âm mới thoát ra tròn và rõ. Khẩu hình rõ còn giúp người đối diện nhìn miệng bạn mà đoán được từ, và giúp biểu cảm sinh động hơn. Người Việt hay nói khép miệng, nói nhỏ, nên âm bị bẹp và tối.
Hai cái này nghe đơn giản nhưng phải có người nhìn bạn nói rồi chỉnh trực tiếp mới sửa được.
Đây là điều Hằng học được từ thầy Peter, một giáo viên tiếng Anh đã về hưu ở Adelaide. Suốt hai năm, mỗi tuần hai buổi, thầy ngồi với Hằng và chỉnh từng cái: từ này lưỡi đặt ở đâu, răng chạm chỗ nào, hơi thổi ra sao. Cho từng âm, từng từ.
Thầy không giảng lý thuyết rồi để đó. Thầy coach, tức là bắt tay chỉ việc.
Phát âm không thể chỉ teach, tức giảng suông, được. Vì cấu tạo răng, môi, lưỡi, vòm họng và hơi thở của mỗi người một khác. Cùng một âm, người này đặt lưỡi thế này thì đúng, người kia lại phải điều chỉnh khác đi. Chỉ có người nghe bạn nói, nhìn miệng bạn, rồi chỉnh ngay tại chỗ mới giúp bạn sửa được. Đó là lý do tự học phát âm một mình rất dễ khắc sâu cái sai vào tiềm thức, rồi thành hoá thạch, học mãi không gỡ ra được.
Vì sao học mười năm vẫn không nói được? Không phải thiếu từ vựng, không phải yếu ngữ pháp. Mà vì bạn đang xây một ngôi nhà trên cái móng bị lệch từ đầu. Cái móng đó chính là phát âm.
Ai từng xây nhà đều biết, tiền đổ vào móng ít nhất mười tới hai mươi phần trăm chi phí, mà đó lại là phần bạn không nhìn thấy. Tiếng Anh cũng vậy. Từ vựng, ngữ pháp, giao tiếp là những tầng xây lên trên. Móng lệch thì càng xây cao nhà càng nghiêng, rồi tới ngày nó sụp.
Nên lộ trình đúng là đi từ dưới lên, đúng thứ tự, không nhảy cóc:
Âm, rồi Từ, rồi Cụm, rồi Câu, rồi Đoạn, rồi Bài.
Bắt đầu từ Âm, sửa cho chuẩn từng âm một. Có âm rồi mới ghép thành Từ đọc đúng. Có từ rồi mới nối thành Cụm, thành Câu. Cứ thế đi lên. Nghe thì lâu, nhưng thật ra đây mới là con đường nhanh nhất, vì bạn không phải quay lại đập đi làm lại. Muốn nhanh thì phải từ từ, đi chậm mà chắc mới gọi là đi nhanh.
Người mất gốc có học phát âm được không? Được, và thật ra người mất gốc nên bắt đầu chính từ phát âm. Vì học lại từ móng thì không có gì để phải gỡ bỏ, dễ hơn người đã quen đọc sai nhiều năm. Hằng có viết riêng lộ trình cho người mất gốc, bạn xem ở bài Mất gốc tiếng Anh nên bắt đầu từ đâu.
Học phát âm mất bao lâu? Không có con số chắc chắn cho mọi người, vì mỗi người xuất phát khác nhau. Nhưng phần lớn cần được đồng hành sát trong sáu tháng tới một năm để qua được giai đoạn đầu, giống cây con trong vườn ươm.
Tự học phát âm ở nhà có được không? Bạn tự luyện hằng ngày được, nhưng cần có người nghe và chỉnh, vì tự nghe mình thường không nhận ra chỗ sai. Bạn xem thêm Phát âm tiếng Anh online: công cụ và cách tự luyện.
Có cần học bảng IPA không? Nên. IPA là bản đồ để bạn gọi đúng tên từng âm trước khi học nghĩa. Hằng hướng dẫn ở bài Bảng IPA và cách học 44 âm.
Nếu đọc tới đây bạn nhận ra mình đang xây nhà trên móng lệch, thì tin tốt là móng sửa lại được, ở bất cứ tuổi nào.
Hằng có làm một tài liệu nhỏ tặng bạn: Bản đồ 44 âm tiếng Anh, kèm 5 âm người Việt hay sai nhất và cách nhận ra. Bạn để lại email, Hằng gửi bạn bản PDF.
Và nếu bạn muốn nghe Hằng chỉ cặn kẽ cách xây lại cái móng phát âm cho đúng, Hằng có một buổi học miễn phí. Bạn đăng ký tại speakout.live, đăng ký xong là vào học ngay.
Bạn không thiếu cố gắng. Bạn chỉ chưa được chỉ đúng chỗ để bắt đầu. Bắt đầu từ cái móng, mọi thứ sẽ khác.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live