Có một âm mà gần như người Việt nào cũng đọc trật, mà lại trật một cách rất tự tin: âm "th" trong tiếng Anh. Bạn nói "thank you" thành "tank you", "this" thành "dis", "three" thành "tree". Người nghe đôi khi vẫn đoán ra, nhưng bạn đang tự bịt bớt một cái cửa của mình mà không biết.
Lý do đơn giản: âm "th" tương ứng với hai âm /θ/ và /ð/ trong tiếng Anh, và cả hai đều không tồn tại trong tiếng Việt. Miệng bạn chưa từng phải làm động tác đó bao giờ, nên nó tự thay bằng âm gần nhất mà nó biết là /t/ hoặc /d/. Mà gần giống, như Hằng vẫn nói, nghĩa là sai.
Bài này Hằng chỉ bạn cách phát âm âm th cho đúng: đặt lưỡi ở đâu, răng chạm chỗ nào, hơi thổi ra sao, cách tự kiểm bằng cặp từ dễ nhầm, và một bài tập năm phút mỗi ngày.
Chữ "th" không phải một âm, mà là hai âm anh em, cùng khẩu hình nhưng khác nhau ở chỗ có rung hay không rung.
Âm /θ/ là âm vô thanh, dây thanh không rung, nằm trong những từ như *think, thank, three, thin, month, bath*.
Âm /ð/ là âm hữu thanh, dây thanh rung lên, nằm trong những từ như *this, that, they, the, mother, brother, with*.
Cả hai đều cần bạn đưa lưỡi ra chạm vào răng, một động tác tiếng Việt không bao giờ dùng tới. Trong tiếng Việt, để phát ra âm gần giống, lưỡi chỉ chạm vào lợi phía sau răng, cho ra /t/ hoặc /d/, lưỡi nằm hẳn bên trong. Nên khi gặp "th", theo quán tính lưỡi bạn ở lại bên trong, thế là "think" biến thành "tin", "they" biến thành "day".
Muốn sửa, bạn phải kéo lưỡi ra. Nghe lạ, nhưng đó chính là cả bí quyết.
Hằng chỉ bạn đúng thứ tự các động tác. Bạn cầm một cái gương nhỏ soi miệng mình khi tập, vì âm này nhìn thấy được, không phải âm giấu trong họng.
Bước 1, đặt lưỡi. Đưa đầu lưỡi ra phía trước cho tới khi nó chạm nhẹ vào mép dưới của hàm răng cửa trên. Bạn có thể để đầu lưỡi thò ra một chút giữa hai hàm răng, hoặc chỉ chạm sau răng cửa trên, cả hai đều được. Điều bắt buộc là đầu lưỡi phải chạm răng, không được thụt vào trong.
Bước 2, chừa một khe hở. Đừng ép lưỡi bịt kín. Bạn để một khe hở rất nhỏ giữa lưỡi và răng, đủ để hơi lách qua. Nếu bạn bịt kín rồi bật ra, bạn sẽ cho ra /t/ hoặc /d/ chứ không phải "th". Âm "th" là âm xát, hơi phải chảy ra liên tục qua khe, không phải bật một cái rồi thôi.
Bước 3, thổi hơi. Đẩy hơi ra qua khe đó. Bạn sẽ nghe một tiếng xì rất khẽ, để lòng bàn tay trước miệng sẽ thấy luồng hơi mỏng thổi vào tay. Đó là âm /θ/ vô thanh. Thử với *think, three, thank*.
Bước 4, thêm rung để có /ð/. Giữ nguyên lưỡi và răng, nhưng lần này bật thanh quản cho cổ họng rung lên trong khi hơi vẫn chảy qua khe. Đặt tay lên cổ họng, bạn phải thấy nó rung. Đó là âm /ð/ hữu thanh. Thử với *this, that, they*.
Hai yếu tố Hằng luôn nhắc trong phát âm, âm lực và khẩu hình, đều có mặt ở đây. Hơi phải đủ mạnh, đẩy từ bụng chứ không nhả nhẹ ở cổ, thì tiếng xì mới rõ. Lưỡi phải ra tới răng, tức khẩu hình mở đúng, thì âm mới thoát ra sạch. Nói khép miệng, thụt lưỡi, âm sẽ bẹp lại thành /t/, /d/ ngay.
Cách nhanh nhất để biết bạn đã đọc đúng chưa là đọc các cặp tối thiểu: hai từ chỉ khác nhau đúng một âm, một từ dùng "th", một từ dùng /t/ hoặc /d/. Nếu người nghe phân biệt được hai từ, bạn đã đúng. Nghe thành một, bạn còn lẫn.
Với âm /θ/ vô thanh, đọc từng cặp, từ bên trái phải có tiếng xì và lưỡi ra răng:
Với âm /ð/ hữu thanh, từ bên trái phải có lưỡi ra răng và cổ họng rung:
Bạn thu âm lại rồi nghe, hoặc soi gương xem lưỡi có thật sự ra tới răng không. Cái bẫy lớn nhất là bạn tưởng mình đọc đúng, nhưng lưỡi vẫn ở trong, tai mình quen rồi nên không nhận ra. Đây là chỗ tự học một mình rất dễ trượt.
Bạn không cần tập nhiều, bạn cần tập đều. Năm phút mỗi ngày, làm đúng, hơn hẳn một buổi dài rồi bỏ cả tuần. Đây là khung Hằng gợi ý:
Phút 1, làm nóng. Đưa lưỡi ra chạm răng rồi thổi hơi, kéo dài "thhhhh" vô thanh năm lần, rồi "thhhh" hữu thanh có rung năm lần. Chỉ tập cảm giác lưỡi chạm răng và hơi chảy.
Phút 2 tới 3, đọc từ đơn. Chọn năm từ /θ/ (think, three, thank, month, mouth) và năm từ /ð/ (this, that, they, mother, brother). Đọc chậm, mỗi từ ba lần, soi gương kiểm lưỡi.
Phút 4, đọc cặp tối thiểu. Đọc luân phiên thin, tin, thin, tin, rồi they, day, they, day. Cảm nhận rõ lưỡi ra và lưỡi vào khác nhau thế nào.
Phút 5, đặt vào câu. Đọc một câu có nhiều "th", ví dụ *"I think this is their mother's birthday"*. Đọc chậm, không nuốt âm nào. Thu âm câu này lại để cuối tuần nghe lại, so với đầu tuần.
Cứ đi từ Âm, lên Từ, rồi Cụm, rồi Câu, đúng thứ tự, không nhảy cóc. Đó là lộ trình Hằng viết kỹ trong bài Phát âm tiếng Anh: học từ gốc cho người Việt.
Hằng nói thật: bài viết này chỉ cho bạn con đường, nó không thay được một đôi tai bên cạnh.
Phát âm là thứ phải coach, không thể chỉ teach. Cấu tạo răng, môi, lưỡi mỗi người một khác. Có người thò lưỡi ra một chút thì đúng, có người chỉ cần chạm sau răng là đủ, có người thổi hơi mạnh quá lại thành âm khác. Cái sai của bạn nằm ở chỗ nào, tai bạn thường không tự nghe ra, vì nó đã quen với cái sai đó nhiều năm rồi.
Đây cũng là lý do tự luyện âm "th" một mình dễ khắc cái sai vào tiềm thức, rồi thành hoá thạch, sau này gỡ ra rất khó. Bạn cần một người nhìn miệng bạn, nghe bạn nói, rồi chỉnh ngay tại chỗ. Chỉ một câu chỉnh đúng lúc là bạn qua được cái mà tự mò cả tháng chưa chắc xong.
Muốn hiểu vì sao 44 âm lại cần gọi tên từng cái một, và cách đọc ký hiệu /θ/, /ð/ trên từ điển, bạn xem thêm bài Bảng IPA và cách học 44 âm tiếng Anh.
Âm /θ/ và /ð/ khác nhau chỗ nào? Khẩu hình y hệt nhau, lưỡi đều chạm răng, hơi đều chảy qua khe. Khác đúng một chỗ: /θ/ vô thanh, cổ họng không rung (think, three); còn /ð/ hữu thanh, cổ họng rung lên (this, they). Đặt tay lên cổ họng để kiểm là rõ nhất.
Có bắt buộc phải thò lưỡi ra ngoài răng không? Không bắt buộc thò hẳn ra. Bạn chỉ cần đầu lưỡi chạm vào mép răng cửa trên và chừa một khe cho hơi lách qua. Thò ra một chút cũng được, chạm sau răng cũng được, miễn lưỡi ra tới răng chứ không thụt vào trong.
Vì sao tôi đọc "think" mà nghe vẫn giống "tin" hoặc "sin"? Nếu nghe thành "tin", lưỡi bạn đang bịt kín rồi bật ra, hãy chừa khe và thổi hơi liên tục. Nếu nghe thành "sin", lưỡi bạn đang ở sau răng chứ chưa chạm răng, hãy đưa lưỡi ra thêm cho tới khi chạm.
Tự luyện âm th ở nhà có được không? Bạn luyện hằng ngày được và nên luyện. Nhưng cần có người nghe và chỉnh, vì tự nghe mình thường không nhận ra chỗ lệch. Kết hợp năm phút tự tập mỗi ngày với người coach chỉnh định kỳ là cách chắc nhất.
Nếu đọc tới đây bạn nhận ra bấy lâu nay mình vẫn đọc "th" thành /t/, /d/, thì tin tốt là âm này sửa được, và sửa khá nhanh khi bạn làm đúng động tác lưỡi và răng.
Hằng có làm một tài liệu nhỏ tặng bạn: Bản đồ 44 âm tiếng Anh, kèm 5 âm người Việt hay sai nhất và cách nhận ra, trong đó có /θ/ và /ð/. Bạn để lại email, Hằng gửi bạn bản PDF.
Và nếu bạn muốn được Hằng nghe trực tiếp rồi chỉ cặn kẽ cách đặt lưỡi cho đúng, Hằng có một buổi học miễn phí. Bạn đăng ký tại speakout.live, đăng ký xong là vào học ngay.
Bạn không đọc dở. Bạn chỉ chưa từng được chỉ cách đưa lưỡi ra đúng chỗ. Làm đúng một lần, tai bạn sẽ nhớ mãi.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live