Nhiều bạn nhắn cho Hằng một câu giống nhau: "Em nhìn cái bảng phiên âm đầy ký hiệu lạ mà thấy nản, mấy cái đó có cần học không hả chị?"
Hằng hiểu cảm giác đó. Hồi mới học, Hằng cũng tưởng IPA là thứ dành cho dân chuyên ngành ngôn ngữ, học để đi thi, học cho oai. Mãi sau này, khi được thầy Peter ngồi chỉnh từng âm ở Úc, Hằng mới vỡ ra: học phát âm IPA không phải để thi. Nó là tấm bản đồ. Bản đồ để bạn gọi đúng tên từng âm trước khi học nghĩa của từ.
Bài này Hằng chỉ cho bạn IPA thật ra là gì, bảng 44 âm tiếng Anh gồm những gì, những âm nào người Việt hay vấp, và cách tự kiểm xem mình đang đọc sai chỗ nào.
IPA là viết tắt của International Phonetic Alphabet, bảng ký hiệu ngữ âm quốc tế. Mỗi ký hiệu đại diện cho đúng một âm, không lệ thuộc vào mặt chữ.
Đây là chỗ mấu chốt. Tiếng Anh có một điều oái oăm: chữ viết gần như không cho bạn biết cách đọc. Cùng chữ "a" mà trong "cat", "car", "cake", "about" đọc bốn kiểu khác nhau. Nếu chỉ nhìn mặt chữ mà đoán, bạn sai tới chín mươi lăm phần trăm.
Sau này đồng hành cùng hàng ngàn học viên, Hằng khẳng định: người học sai phát âm hầu hết không phải vì lười, mà vì họ đọc theo mặt chữ, đọc theo cảm tính. Không ai chỉ cho họ cái tên thật của từng âm.
Trong phương pháp học từ vựng của Hằng có một nguyên tắc gọi là "gọi rõ tên bạn". Nghĩa là khi gặp một từ mới, việc đầu tiên không phải là học nghĩa, mà là đọc đúng phát âm của nó trước. Giống như bạn quen một người bạn mới, bạn phải gọi đúng tên người ta đã, rồi mới nói tới chuyện thân sơ. IPA chính là công cụ để bạn gọi đúng tên từng âm đó.
Bảng chữ cái tiếng Anh chỉ có 26 chữ, nhưng tiếng Anh có tới 44 âm. Khoảng chênh giữa 44 và 26 chính là vùng người Việt hay sai mà không hề biết. Vì mình quen nghĩ một chữ một âm như tiếng Việt, mà tiếng Anh thì không như vậy.
44 âm này chia làm hai nhóm lớn.
Nguyên âm, khoảng 20 âm. Gồm nguyên âm đơn như trong "sit", "see", "book", "food", và nguyên âm đôi như trong "day", "go", "my", "now". Nguyên âm là phần "vang" của từ, là chỗ hơi thoát ra tự do. Đọc lệch một nguyên âm là đổi luôn nghĩa, ví dụ "sheep" con cừu và "ship" con tàu chỉ khác nhau ở một nguyên âm.
Phụ âm, khoảng 24 âm. Gồm những âm mà hơi bị cản lại bởi môi, răng, lưỡi, ví dụ /p/, /b/, /t/, /d/, /f/, /v/, và cả những âm khó như /θ/, /ð/, /ʃ/, /ʒ/. Phụ âm là phần "khung xương" của từ, giúp người nghe nhận ra bạn đang nói từ nào.
Bạn không cần học thuộc lòng 44 ký hiệu trong một ngày. Điều cần là hiểu rằng có 44 cái tên riêng biệt để gọi, và bắt đầu làm quen từng cái một, đúng thứ tự, giống như Hằng đã chỉ trong bài Phát âm tiếng Anh: học từ gốc cho người Việt.
Trong 44 âm đó, có một nhóm âm hoàn toàn không tồn tại trong tiếng Việt. Đây là nhóm nguy hiểm nhất, vì miệng bạn chưa từng phát ra chúng bao giờ. Không có sẵn, nên mình vô thức thay bằng một âm gần giống trong tiếng Việt. Mà gần giống, nghĩa là sai. Người nước ngoài nghe không ra.
Vài âm điển hình mà Hằng thấy học viên vấp nhiều nhất:
Biết được nhóm âm này rồi, bạn sẽ nhẹ cả người. Vì hoá ra bạn không dốt. Bạn chỉ chưa từng được chỉ những âm mà tiếng mẹ đẻ không hề trang bị cho bạn.
Có một điều về IPA mà ít bảng phiên âm nào nói cho bạn: đọc đúng ký hiệu thôi chưa đủ, bạn còn phải đọc đủ lực.
Tiếng Việt của mình chủ yếu là âm vô thanh, phát ra nhẹ, gọn, ở phần cổ họng và khoang miệng. Tiếng Anh thì ngược lại, chủ yếu là âm hữu thanh, tức là những âm có dây thanh rung lên, cần một luồng hơi đẩy từ bụng lên. Bạn thử đặt tay lên cổ, đọc /s/ rồi đọc /z/, sẽ thấy /z/ làm cổ rung còn /s/ thì không. Cái rung đó chính là âm hữu thanh.
Vì thiếu quen với âm hữu thanh và thiếu hơi đẩy từ bụng, người Việt nói tiếng Anh thường nghe bị "bẹp", nhỏ và tối, không vang. Người ta phải căng tai mới nghe ra.
Cho nên khi học một âm trong bảng IPA, bạn không chỉ hỏi "âm này ký hiệu gì", mà còn phải hỏi "âm này có rung không, có cần đẩy hơi từ bụng không". Cái nền hơi thở này Hằng coi là một trong hai yếu tố cốt lõi của phát âm, và nó luyện được, qua tập thở đều đặn.
Bạn không cần chờ có thầy mới biết mình sai. Có vài cách tự kiểm đơn giản, làm ngay tại nhà.
Một, dùng cặp tối thiểu. Cặp tối thiểu là hai từ chỉ khác nhau đúng một âm. Ví dụ "ship" và "sheep", "thin" và "tin", "rice" và "rise". Bạn đọc lần lượt hai từ rồi ghi âm lại. Nếu nghe hai từ giống hệt nhau, tức là bạn đang gộp hai âm làm một, đó chính là chỗ sai.
Hai, đặt tay lên cổ. Với những cặp âm rung và không rung như /s/ /z/, /f/ /v/, /θ/ /ð/, bạn đặt tay lên cổ họng để cảm nhận. Có rung là hữu thanh, không rung là vô thanh. Đọc sai độ rung là sai âm.
Ba, nhìn miệng trong gương. Nhiều âm phụ thuộc vào khẩu hình, tức miệng mở tròn hay dẹt, môi chu hay không, lưỡi thò ra hay thụt vào. Bạn đọc trước gương và so với khẩu hình mẫu. Miệng khép quá, âm sẽ bị bẹp ngay.
Bốn, ghi âm rồi nghe lại. Đây là cách thành thật nhất. Lúc đang nói, tai mình thường tự "sửa" cho mình nghe đúng. Nhưng khi nghe bản ghi âm, bạn sẽ nghe ra chỗ lệch mà lúc nói không nhận ra.
Tự học IPA là điều tốt, nhưng Hằng thấy có mấy cái bẫy khiến nhiều người học mãi không lên.
Học thuộc ký hiệu mà không luyện miệng. Nhớ được cái ký hiệu /ð/ trông ra sao không giúp bạn phát ra âm đó. Phải luyện miệng, luyện hơi, lặp đi lặp lại thành phản xạ.
Tự nghe mình rồi tưởng là đúng. Đây là bẫy lớn nhất. Tai người học thường không phân biệt được âm mà tiếng mẹ đẻ không có. Bạn đọc sai mà vẫn thấy giống, rồi cái sai đó lặp lại hàng trăm lần, khắc sâu vào tiềm thức, lâu dần thành hoá thạch. Học mãi không gỡ ra được.
Học lung tung không theo thứ tự. Nhảy từ âm này sang âm kia theo hứng, không đi từ nền lên. Lộ trình đúng là Âm trước, rồi mới tới Từ, Cụm, Câu.
Đây cũng là lý do Hằng luôn nói phát âm cần được coach, không thể chỉ teach. Cấu tạo răng, môi, lưỡi, hơi của mỗi người một khác. Cùng một âm trong bảng IPA, người này đặt lưỡi thế này là đúng, người kia phải chỉnh khác đi. Chỉ khi có người nghe bạn nói, nhìn miệng bạn rồi chỉnh ngay tại chỗ, bạn mới sửa được tận gốc.
Học phát âm IPA có bắt buộc không? Không bắt buộc, nhưng rất nên. IPA là bản đồ giúp bạn gọi đúng tên từng âm trước khi học nghĩa. Không có bản đồ, bạn đọc theo mặt chữ và sai tới chín mươi lăm phần trăm mà không biết.
Người mất gốc học IPA được không? Được, và thật ra người mất gốc nên bắt đầu từ đây. Vì học lại từ nền thì không có cái sai cũ nào để phải gỡ bỏ, dễ hơn người đã quen đọc sai nhiều năm.
Học hết 44 âm mất bao lâu? Không có con số chắc cho mọi người, vì mỗi người xuất phát khác nhau. Điều quan trọng không phải học nhanh cho hết, mà học chắc từng âm. Muốn nhanh thì phải từ từ, đi chậm mà chắc mới gọi là đi nhanh.
Tự học IPA ở nhà có đủ không? Bạn tự luyện hằng ngày được, nhưng cần có người nghe và chỉnh, vì tự nghe mình thường không nhận ra chỗ sai. Nhất là những âm tiếng Việt không có, tai mình dễ tự đánh lừa.
Nếu đọc tới đây bạn thấy mình lâu nay đọc theo mặt chữ, theo cảm tính, thì tin tốt là sửa lại được, ở bất cứ tuổi nào. Chỉ cần bắt đầu từ đúng chỗ.
Hằng có làm một tài liệu nhỏ tặng bạn: Bảng IPA 44 âm tiếng Anh, kèm ví dụ từng âm và 5 âm người Việt hay sai nhất. Bạn để lại email, Hằng gửi bạn bản PDF để in ra dán bàn học.
Và nếu bạn muốn nghe Hằng chỉ cặn kẽ cách đọc đúng từng âm, cách lấy hơi từ bụng cho âm vang và rõ, Hằng có một buổi học miễn phí. Bạn đăng ký tại speakout.live, đăng ký xong là vào học ngay.
Bạn không thiếu cố gắng. Bạn chỉ chưa được chỉ cách gọi đúng tên từng âm. Gọi đúng tên rồi, mọi thứ sẽ khác.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live