Hằng hay hỏi người mới một câu rất đơn giản: bạn đang yếu ở đâu?
Phần lớn im lặng vài giây rồi trả lời: em kém phát âm. Hết. Hỏi thêm kém ở âm nào, kém ở chỗ nào trong câu, thì không ai nói được.
Mà họ không lười. Họ đã học mười năm, mười lăm năm. Trong máy có ba bốn cái app. Trong tài khoản có mấy khoá đã mua, có khoá còn chưa mở tới bài ba.
Vấn đề là họ đang đi trong sương mù. Không biết mình hỏng chỗ nào thì mua khoá nào cũng thấy vừa thừa vừa thiếu. Thừa vì nửa nội dung mình đã biết rồi, thiếu vì đúng chỗ mình hổng thì khoá đó lướt qua trong ba phút. Học vài tuần lại chán, lại dừng, lại nghĩ chắc mình không có năng khiếu.
Bài này không dạy sửa. Bài này dạy đo. Đo xong bạn có câu trả lời cụ thể cho câu hỏi "tôi đang kẹt ở đâu", và từ đó biết đi tiếp về hướng nào.
Đây là nguyên tắc Speakout, và không phải phát minh riêng của Hằng.
Trong tài liệu đào tạo giáo viên phát âm, người dạy giỏi làm ba bước theo đúng thứ tự. Một, quyết định khía cạnh nào quan trọng nhất với người học này. Hai, chẩn đoán xem họ đang sai ở đâu. Ba, mới thiết kế bài. Tài liệu nói thêm một câu quan trọng: việc này thay đổi theo từng người học và từng bối cảnh, không có một bài chung cho tất cả.
Thiết kế bài nằm ở bước ba, không phải bước một. Còn cách phần lớn người Việt đang học là nhảy thẳng vào bước ba của người khác, mà chưa ai đo mình lần nào. Không đo thì không biết mười lăm phút mỗi tối của bạn đang rơi vào chỗ hổng hay rơi vào chỗ bạn vốn đã ổn.
Tài liệu đào tạo giáo viên nêu ba trục quyết định một người có cần chú ý riêng tới phát âm hay không: tiếng mẹ đẻ có gần tiếng Anh không, có môi trường dùng tiếng Anh ngoài lớp không, và học lúc lớn hay lúc còn nhỏ.
Đặt một người Việt đi làm vào ba trục đó.
Tiếng Việt khác tiếng Anh rất xa về hệ âm, khác cả cách kết thúc âm tiết, khác cả cách dùng cao độ. Trục một rơi vào nhóm cần chú ý.
Phần lớn người đi làm ở Việt Nam chỉ gặp tiếng Anh trong lớp hoặc qua màn hình. Trục hai cũng vậy.
Và họ bắt đầu học nghiêm túc lúc đã đi làm. Trục ba, lại vậy.
Cả ba trục đều chỉ vào cùng một chỗ. Đây là lý do có nguồn cho câu Hằng nói nhiều năm nay: với người Việt, phát âm là móng nhà. Và cũng là lý do bạn phải biết chính xác móng của mình nứt chỗ nào, thay vì học chung chung.
Chuẩn bị: một cái điện thoại, một chỗ yên tĩnh, mười lăm phút. Không cần gì thêm.
Cách làm chung cho cả sáu phép thử là thu âm rồi nghe lại. Trong tài liệu về rào cản tâm lý khi học phát âm, thu âm định kỳ được nêu ra như cách gỡ trạng thái bỏ cuộc, vì nó cho người học tự nghe được khác biệt của chính mình thay vì chờ ai đó khen.
Nói trước một chuyện: nghe lại giọng mình lần đầu ai cũng thấy khó chịu, thấy lạ, muốn tắt đi. Bình thường hết, kể cả Hằng. Qua lần thứ ba là quen.
Sáu cấp trong phương pháp Speakout là Âm, Từ, Cụm, Câu, Đoạn, Bài. Mỗi cấp một phép thử.
Làm gì: đọc thu âm năm cặp từ dưới đây, mỗi cặp đọc liền hai từ, nghỉ một nhịp rồi sang cặp sau.
*thin* và *tin*. *sheep* và *ship*. *right* và *light*. *van* và *fan*. *sea* và *she*.
Nghe lại thế nào: nghe từng cặp, hỏi một câu duy nhất. Hai từ trong cặp có nghe khác nhau không?
Dấu hiệu chưa đạt: cặp nào nghe ra hai từ giống hệt nhau thì bạn đang gộp hai âm làm một, và người nghe phải đoán bạn định nói từ nào. Từ hai cặp trở lên bị gộp là bạn còn việc ở cấp Âm.
Làm gì: thu âm sáu từ này, đọc bình thường như bạn vẫn đọc: *develop, important, computer, comfortable, technology, opportunity*.
Nghe lại thế nào: nghe và tự chỉ ra âm tiết nào trong từ được đọc to hơn, dài hơn, rõ hơn các âm tiết còn lại.
Dấu hiệu chưa đạt: bạn không chỉ ra được, vì nghe âm tiết nào cũng đều đều như nhau. Câu tiếng Anh của bạn đang phẳng như tiếng Việt, và tai người nghe mất mốc để nhận ra từ.
Làm gì: đưa lòng bàn tay cách miệng khoảng một gang. Thu âm sáu từ: *book, stopped, worked, best, asked, months*.
Nghe lại thế nào: vừa nghe vừa nhớ lại cảm giác trên bàn tay lúc đọc.
Dấu hiệu chưa đạt: không thấy luồng hơi đập vào tay, và trong bản ghi phần cuối từ bị hụt đi. Đây là nhóm gây hiểu sai nghĩa nhiều nhất, vì phần đuôi chở số nhiều, chở thì quá khứ, chở sở hữu.
Làm gì: thu âm ba cụm, đọc như đang nói chuyện chứ không đọc như đang trả bài: *pick it up*, *an hour and a half*, *look at it*.
Nghe lại thế nào: để ý các khoảng lặng nhỏ giữa các từ.
Dấu hiệu chưa đạt: nghe rõ ba bốn từ tách rời, mỗi từ một nhịp. Người bản xứ nói dính, phụ âm cuối chạy sang từ sau. Miệng bạn chưa đi qua các chuỗi dính thì tai bạn cũng không nhận ra chúng khi người khác nói, đó là một lý do lớn khiến bạn nghe không kịp.
Làm gì: lấy một câu: *I sent the report yesterday*. Thu âm bốn lần, mỗi lần nhấn vào một từ khác nhau, lần lượt là *I*, *sent*, *report*, *yesterday*.
Nghe lại thế nào: nghe bốn bản, hỏi xem bốn bản có khác nhau không, và mỗi bản đang trả lời cho câu hỏi ngầm nào.
Dấu hiệu chưa đạt: bốn bản nghe gần như y hệt nhau. Nghĩa là bạn chưa điều khiển được chỗ nhấn trong câu. Người nghe hiểu từng chữ mà không nhận ra bạn đang muốn nói cái gì là chính.
Làm gì: chọn một đề rất quen, ví dụ hôm nay bạn làm những gì ở công ty. Bấm thu, nói liền sáu mươi giây, không dừng, không chuẩn bị dàn ý.
Nghe lại thế nào: nghe trọn một lượt, đếm số lần bạn dừng lâu hơn ba giây và số lần bạn chêm tiếng Việt hoặc chêm ừ, à, ờ.
Dấu hiệu chưa đạt: không nói hết sáu mươi giây, hoặc nói hết nhưng đứt trên năm lần. Cấp Đoạn là chỗ giữ nhịp qua nhiều câu, cấp Bài là chỗ trình bày trọn một ý dài. Đứt nhiều nghĩa là hai cấp này còn nguyên.
Bạn kẹt ở cấp thấp nhất nào thì bắt đầu từ đó. Không nhảy cóc, vì mỗi cấp là nguyên liệu của cấp sau.
| Bạn kẹt ở | Đọc tiếp bài nào |
|---|---|
| Cấp Âm | Lỗi phát âm tiếng Anh người Việt hay mắc và bài trụ Phát âm tiếng Anh học từ gốc |
| Cấp Từ | Trọng âm từ trong tiếng Anh và Âm cuối trong tiếng Anh |
| Cấp Cụm | Nối âm trong tiếng Anh |
| Cấp Câu | Trọng âm câu trong tiếng Anh |
| Cấp Đoạn và Bài | Luyện nói tiếng Anh một mình và Phản xạ tiếng Anh là gì |
| Kẹt cả sáu, không biết bắt đầu từ đâu | Mất gốc tiếng Anh bắt đầu từ đâu |
Nếu bạn muốn hiểu vì sao lại là sáu cấp và vì sao thứ tự này không đảo được, đọc Phương pháp Speakout là gì.
Nhiều người làm xong bài tự kiểm thì hoảng vì thấy mình rớt gần hết. Bình thường. Không ai sửa cả sáu cấp cùng lúc.
Có một cách xếp thứ tự ưu tiên đáng tin. Cuốn *English Phonology and Pronunciation Teaching* của Pamela Rogerson-Revell trình bày nghiên cứu của Jenkins năm 2000 về tiếng Anh dùng làm ngôn ngữ chung giữa những người không phải bản xứ. Nghiên cứu rút ra một nhóm nhỏ đặc điểm quyết định người ta có hiểu bạn hay không, gồm bốn thứ:
Ba thứ đầu nằm ở cấp Âm và cấp Từ, thứ thứ tư nằm ở cấp Câu. Rớt nhiều phép thử thì đổ công vào bốn nhóm này trước, phần còn lại để sau.
Một lưu ý về phạm vi: nghiên cứu này khoanh vùng cho bối cảnh người không bản xứ nói với người không bản xứ, đúng cảnh họp hành của phần lớn người đi làm ở Việt Nam. Ai chuẩn bị đi du học hay định cư thì vẫn cần đi trọn sáu cấp.
Đây là chỗ rất nhiều người tự đánh trượt mình oan.
Adrian Underhill, trong cuốn *Sound Foundations*, tách hai cái đích khác nhau. Đích cho kỹ năng nói là mức rõ ràng, cẩn thận, kiểu người dẫn bản tin. Đích cho kỹ năng nghe thì cao hơn, là mức người bản xứ nói nhanh với nhau lúc không trang trọng. Ông rút ra một câu rất thực dụng: thực đơn nghe của người học phải rộng hơn thực đơn nói.
Nghĩa là bạn không cần nói được như nhân vật trong phim. Bạn cần nghe được như vậy, còn khi nói thì mức rõ ràng cẩn thận là đủ và là đúng đích. Đừng lấy đoạn thoại nhanh nhất trong phim làm thước đo cho miệng bạn. Lấy nó làm thước đo cho tai bạn thôi.
Trong tài liệu đào tạo giáo viên phát âm có một tổng kết sáu yếu tố ảnh hưởng tới việc học phát âm, dẫn nguồn Kenworthy năm 1987: tiếng mẹ đẻ, tuổi tác, mức tiếp xúc, khả năng ngữ âm bẩm sinh, thái độ và bản sắc, và động lực cùng mức quan tâm tới việc phát âm cho tốt.
Hai điều trong đó Hằng muốn bạn nhớ.
Thứ nhất, một trong hai yếu tố được tài liệu xếp là ảnh hưởng lớn nhất, bên cạnh tiếng mẹ đẻ, chính là động lực và mức bạn thật sự quan tâm tới phát âm. Không phải năng khiếu, không phải tai thính. Tiếng mẹ đẻ thì bạn không đổi được, còn động lực thì nằm trong tầm kiểm soát của bạn.
Thứ hai, tài liệu gọi thẳng câu "học ngoại ngữ càng nhỏ càng tốt" là một điều hoang đường. Sau tuổi dậy thì, cái còn lại chỉ là chất giọng, còn cơ hội học tốt thì ngang nhau nếu các yếu tố khác ngang nhau.
Bạn ba mươi lăm tuổi, bốn mươi tuổi, năm mươi tuổi vẫn sửa được. Cái bạn thiếu lâu nay không phải tuổi trẻ. Là một tấm bản đồ.
Bài này chỉ trả lời câu hỏi bạn đang ở đâu. Bước tiếp theo tuỳ kết quả bạn vừa làm.
Chính xác ở mức định vị, tức là biết mình kẹt ở cấp nào. Nó không thay được người nghe chuyên môn ở phần chi tiết. Nhưng để trả lời câu hỏi "tôi nên học gì tiếp" thì đủ dùng.
Dùng các phép thử có kết quả nhìn thấy được thay vì dựa vào cảm giác. Hai từ trong một cặp nghe giống hay khác, tay có cảm nhận luồng hơi hay không, giữa các từ có khoảng lặng hay không. Ba thứ đó bạn tự đo được.
Sáu đến tám tuần một lần, và nhớ giữ lại các bản ghi cũ. Giá trị lớn nhất không nằm ở lần đo hôm nay, mà ở chỗ ba tháng sau bạn mở bản ghi đầu tiên ra nghe và tự thấy khác biệt.
Tin ở mức tham khảo, nhất là với âm rời. Nhưng điểm số không nói cho bạn biết bạn đang kẹt ở cấp nào và nên sửa cái gì trước. Đó là hai câu hỏi bài tự kiểm này trả lời được còn app thì không.
Không. Kết quả kém đúng ra là tin tốt, vì trước đó bạn không biết mình hổng ở đâu, giờ thì biết. Cảm giác tệ nhất khi học tiếng Anh không phải là biết mình sai, mà là biết mình sai mà không biết sai chỗ nào.
Làm xong sáu phép thử mà vẫn còn vài chỗ nghi ngờ, gỡ mãi không ra, thì đó đúng là chỗ tự học dừng lại. Bạn không tự sửa được những âm mà tai bạn chưa phân biệt nổi, vì bạn không nghe ra là mình đang sai.
Hằng mời bạn xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không cần chờ lịch. Trong buổi đó Hằng nghe bạn nói và chỉ ra chỗ lệch giúp, để danh sách bạn vừa tự lập hôm nay có thêm những chỗ một mình bạn không nghe ra được.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live