Chín giờ sáng, cuộc họp trực tuyến của dự án. Mười hai người, sáu quốc tịch.
Bạn đã luyện nghe cả năm nay, sáng nào đi làm cũng cắm tai nghe podcast BBC. Bạn nghĩ mình đã ổn.
Rồi anh đồng nghiệp bên Bangalore mở lời. Bạn bắt được chữ đầu, chữ thứ hai đã trôi mất. Chị bên Manila tiếp lời, giọng khác hẳn, bạn cũng không kịp. Sếp ở Singapore chốt một câu, cả phòng gật, riêng bạn không biết vừa chốt cái gì. Bạn ngồi im, gật theo nhịp gật của người khác, tay gõ vài dòng ghi chép chẳng ăn nhập gì. Hết họp, bạn nhắn riêng từng người: anh ơi lúc nãy phần của em là gì ạ.
Một học viên tả cảm giác này đúng đến mức Hằng nhớ mãi: ngồi nghe đúng thật là như vịt nghe sấm. Về nhà bạn tự trách mình lười. Bạn không lười, bạn đã nghe hàng trăm giờ. Vấn đề là bạn luyện sai bối cảnh.
Đếm thử tuần vừa rồi bạn nói tiếng Anh với ai. Không phải người London, cũng không phải người New York. Bạn nói với đồng nghiệp Ấn Độ trong team dev, chị account người Philippines, đối tác Nhật, sếp khu vực ở Singapore hoặc Malaysia. Cả tuần có khi không gặp ai là người bản xứ. Vậy mà tài liệu bạn luyện thì toàn giọng bản xứ đọc trong phòng thu.
Chuyện này không phải riêng bạn. Quyển giáo trình chuẩn của ngành, *Teaching English as a Second or Foreign Language* bản thứ tư năm 2014, dẫn nghiên cứu của Kirkpatrick năm 2007 rằng tiếng Anh đang thành ngôn ngữ chung ở quy mô lớn trong khối ASEAN, và liệt kê đích danh các nước, trong đó có Việt Nam. Cũng quyển đó nói cách dùng tiếng Anh làm ngôn ngữ chung điển hình nhất là giữa hai người không bản xứ, không chung tiếng mẹ đẻ.
Nghĩa là cuộc họp sáng nay là trường hợp phổ biến nhất, còn luyện nghe theo đúng một giọng chuẩn là luyện cho tình huống ít khi xảy ra với bạn.
Nhiều người nghĩ giọng nước ngoài là một khối chung, ai nói không chuẩn thì khó nghe như nhau. Không phải vậy. Mỗi giọng khó một kiểu, và kiểu đó đoán được.
Quyển *English Phonology and Pronunciation Teaching* của Pamela Rogerson-Revell, năm 2011, nói rõ nguyên tắc: tiếng mẹ đẻ của một người quyết định họ vướng ở chỗ nào. Sách cho ví dụ theo từng tiếng. Người Đức khó tạo phụ âm tắc hữu thanh ở cuối từ, như âm /g/ trong *dog*. Người Ba Lan khó phân biệt *leave* với *leaf*, hai từ chỉ khác nhau ở âm cuối.
Nguyên tắc chung: tiếng mẹ đẻ thiếu âm nào thì người nói hay thay âm đó bằng âm gần nhất tiếng họ có, và cấu trúc âm tiết nào tiếng họ không cho phép thì họ chỉnh lại cho hợp tai mình. Vivian Cook cho ví dụ người Tây Ban Nha chèn thêm nguyên âm, nói *estation* thay cho *station*.
Hằng không dựng bảng đặc điểm giọng cho từng nước châu Á, vì chưa có nguồn nào đủ chắc để làm bảng đó mà không phải đoán. Nhưng bạn chỉ cần nguyên tắc là đủ. Khi nghe một đồng nghiệp, đừng nghĩ "giọng này lạ quá", hãy nghĩ "người này đang thay âm nào bằng âm nào". Nghe đều hai ba buổi họp là ra được quy luật riêng của họ.
Nếu mỗi giọng lệch một kiểu, vậy dựa vào đâu mà nghe. Câu trả lời: có những thứ mọi giọng đều phải giữ, giữ được thì người ta còn hiểu nhau, mất là đứt.
Đây đúng là định hướng Speakout vẫn giữ. Đích không phải giọng bản xứ, đích là người ta hiểu mình và mình hiểu người ta. Muốn vậy thì phải biết đâu là những chỗ không được phép mất.
Có một nghiên cứu của Jennifer Jenkins năm 2000 khảo sát đúng bối cảnh này, tức tiếng Anh dùng làm ngôn ngữ chung giữa những người không phải bản xứ. Bà rút ra một tập hợp thu hẹp, gọi là lõi thiết yếu cho mức dễ hiểu. Đáng tin ở chỗ hai quyển sách độc lập cùng nêu lại bốn nhóm đó: Rogerson-Revell năm 2011 và Scott Thornbury trong *How to Teach Speaking* năm 2005.
Bốn nhóm đó là bốn chỗ bám của bạn.
Chỗ bám một, gần như toàn bộ phụ âm. Phụ âm là bộ khung chở nghĩa. Nguyên âm méo đi thì bạn còn đoán ra từ, phụ âm mất là mất luôn từ. Cách luyện: chọn ba mươi giây bản ghi họp cũ, chép lại từng chữ. Chỗ chép sai thì xem mình nghe nhầm phụ âm nào thành phụ âm nào. Vài buổi là thấy mình luôn nhầm đúng vài cặp.
Chỗ bám hai, cụm phụ âm ở đầu và giữa từ. Sách lấy ví dụ từ *string*. Rút gọn thành *sting* hay *tring* là người nghe hiểu sang từ khác. Đây là chỗ nhiều người, kể cả người Việt, hay tự động đơn giản hoá. Cách luyện: chọn hai mươi từ chuyên môn có cụm phụ âm đầu, kiểu *street, project, script, strategy*. Đọc to, giữ đủ cụm, không thêm nguyên âm vào giữa. Miệng giữ được cụm thì tai bắt được cụm.
Chỗ bám ba, tương phản nguyên âm dài với ngắn. Cặp kinh điển là *sit* và *seat*, hoặc *hit* và *heat*. Đây không phải chuyện đẹp giọng, đây là hai từ khác nhau. Cách luyện: lấy mười cặp hay gặp trong công việc, đọc liền nhau và ghi âm, nghe lại xem có ra hai thứ khác nhau không. Bạn đọc giống nhau thì tai bạn cũng nghe giọng người khác giống nhau.
Chỗ bám bốn, nhấn đúng từ trọng tâm trong cụm. Trong một nhóm từ luôn có một từ nổi hơn phần còn lại, và đó là chỗ chở tin mới. Sách cho ví dụ *My son uses a computer*. Đọc phẳng là câu kể bình thường, nhấn vào chữ *son* thì thành ra: con trai tôi thì dùng máy tính, còn một người khác mà cả hai ta đều biết thì không. Thornbury cho ví dụ dễ nhớ hơn: *she's my COUSIN, not my sister*. Cách luyện: khi nghe họp, đừng cố bắt hết chữ, hãy bắt chỗ người ta nhấn, vì chỗ đó gần như luôn là tin mới. Bắt được bốn năm chỗ nhấn trong một lượt nói là nắm được ý, dù mất kha khá chữ ở giữa.
Bốn chỗ này áp cho mọi giọng. Bạn không phải học riêng một bộ mẹo cho giọng Ấn, một bộ khác cho giọng Philippines, một bộ khác nữa cho giọng Nhật.
Đọc tới đây nhiều người lo ngược lại: còn giọng của mình thì sao.
Trong bảng tiêu chí chấm của một kỳ thi nói chuẩn hoá quốc tế mà Thornbury mô tả, hạng mục phát âm ghi rõ: giọng tiếng mẹ đẻ được chấp nhận, miễn là giao tiếp không bị cản trở. Không có dòng nào bắt bạn nghe như người London.
Vivian Cook đi xa hơn. Ông định nghĩa người bản xứ là người nói ngôn ngữ đó từ thời thơ ấu, rồi rút ra kết luận thẳng: theo định nghĩa đó, người học ngôn ngữ thứ hai không thể thành người bản xứ, nên đây không phải thước đo thành công dùng được.
Mục tiêu không phải bỏ giọng Việt. Mục tiêu là giữ đủ bốn chỗ bám để người ta hiểu bạn và bạn hiểu người ta.
Khi bạn học một từ, đầu bạn lưu lại một bản ghi âm của nó. Mười năm qua bạn đọc theo cách Việt hoá thì bản lưu trong kho là bản Việt hoá. Đến lúc người khác phát ra âm thật, dù họ là người Ấn, người Philippines hay người Anh, đầu bạn đối chiếu với kho và không tìm ra chỗ khớp. Nó kết luận đây là từ lạ, trong khi đó là từ bạn dùng hàng ngày trên giấy.
Đây là lý do luyện nghe mãi mà không nhích: bạn đang nghe bằng một bộ khuôn âm lệch, và đổ thêm giờ vào bộ khuôn lệch thì như đổ nước vào rổ. Hằng viết kỹ ở bài Vì sao nghe tiếng Anh không hiểu.
Vì vậy sửa âm là sửa cả tai lẫn miệng cùng lúc. Nghe đi trước nói, nhưng cái tai nghe được lại xây trên chính kho âm mà miệng bạn tạo ra. Phần nghe không kịp vì các từ dính vào nhau, Hằng tách riêng ở bài Nối âm trong tiếng Anh.
Nguyên tắc khác cách luyện thông thường ở một điểm: nghe nhiều giọng khác nhau ngay từ tuần đầu, không nghe một giọng chuẩn rồi mới mở rộng. Mỗi tối mười lăm phút.
Tuần một, tìm quy luật của từng người. Xin phép ghi lại hai cuộc họp bạn có dự, chọn ba đoạn ba mươi giây của ba người khác quốc tịch. Mỗi tối chép một đoạn ra giấy, chỗ không ra thì để trống rồi nghe lại điền dần. Cuối tuần nhìn các chỗ trống: với mỗi người, bạn luôn hụt ở cùng một kiểu âm.
Tuần hai, luyện bốn chỗ bám bằng chính miệng mình. Hai mươi từ chuyên môn có cụm phụ âm đầu, đọc to, giữ đủ cụm. Mười cặp nguyên âm dài ngắn, đọc và ghi âm. Rồi lấy ba đoạn tuần trước, đọc nhại theo người nói, bám vào chỗ họ nhấn chứ không bám vào chữ.
Tuần ba, nghe để bắt ý, không bắt chữ. Lấy đoạn mới dài một phút, của người mới, quốc tịch mới. Nghe một lần duy nhất, viết ba câu tóm ý, rồi mở bản ghi kiểm tra. Trong họp bạn cũng chỉ được nghe một lần, nên đây là phép đo thật. Song song, tập một thói quen: mất chữ thì bỏ luôn, giữ tai ở chỗ người ta nhấn để bắt lại mạch.
Sau ba tuần bạn chưa nghe hết mọi giọng, nhưng bớt hẳn cái cảm giác bơ vơ giữa cuộc họp. Muốn vững thêm phần nói với đồng nghiệp nước ngoài, đọc bài Luyện nói tiếng Anh với người nước ngoài và bài Tiếng Anh giao tiếp công sở.
Câu hỏi đúng hơn là bạn sẽ nghe ai. Đi làm ở Việt Nam trong công ty đa quốc gia thì phần lớn thời gian bạn nghe người không phải bản xứ. Lấy một giọng bản xứ làm mẫu sạch thì tốt, nhưng đừng dừng ở đó.
Khó hay dễ phụ thuộc bạn đã quen chưa, chứ không phải giọng đó khó hơn về bản chất. Mỗi tiếng mẹ đẻ tạo một kiểu lệch riêng, kiểu nào nghe ít thì nghe khó.
Có, nhưng đổi vai của nó. Podcast bản xứ dùng để lấy mẫu âm sạch cho miệng bắt chước, còn bài tập chính cho tai nên lấy từ giọng bạn gặp trong công việc. Cách nghe không phụ thuộc phụ đề nằm ở bài Nghe tiếng Anh không cần phụ đề.
Không, nếu bạn giữ được bốn chỗ bám: phụ âm, cụm phụ âm đầu và giữa từ, tương phản nguyên âm dài ngắn, và nhấn đúng từ trọng tâm.
Ba tuần đủ để có chỗ bám và bớt hoảng. Theo kịp cả cuộc họp thì tuỳ kho âm của bạn lệch nhiều hay ít. Người đã sửa nền âm thường chuyển rõ trong vài tháng, người chưa sửa thì nghe thêm bao nhiêu giờ cũng đứng yên.
Nếu bạn nhận ra mình không thiếu giờ nghe, mà thiếu một lần chỉnh lại kho âm, Hằng mời bạn xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không phải chờ lịch. Hằng sẽ chỉ cho bạn thấy âm nào của mình đang lưu sai, và vì sao chính chúng làm bạn mất chữ khi đồng nghiệp nước ngoài mở lời.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live