Có một buổi học Hằng được nghe kể lại, và nó lặp lại ở rất nhiều lớp.
Cô giáo gọi một em lên nói. Em ấy mở miệng được nửa câu thì cô ngắt: âm cuối, em rơi mất âm cuối rồi.
Em ấy nói lại từ đầu. Được thêm mấy chữ, cô ngắt tiếp: từ này nhấn sai chỗ. Lần thứ ba, em ấy nói được ba chữ rồi dừng. Không phải dừng để nghĩ. Em ấy im hẳn, rồi ngồi xuống.
Từ hôm đó, mỗi lần cô hỏi, em ấy trả lời một hai chữ rồi thôi. Cô kể lại với Hằng một câu rất thật: em sửa đúng hết, không sai chỗ nào, mà kết quả là học trò em không nói nữa.
Cô ấy sửa đúng thật. Vấn đề nằm ở chỗ khác.
Người mới đi dạy thường nghĩ phần khó nhất của việc dạy phát âm là nghe ra lỗi. Nghe ra học trò thiếu âm nào, nhấn lệch chỗ nào, nuốt mất đuôi nào.
Phải nghe ra thì mới sửa được. Nhưng đó không phải chỗ khó nhất.
Chỗ khó là sửa lúc nào và sửa bao nhiêu.
Cùng một lời sửa, nói ở thời điểm này thì học trò nhận, nói ở thời điểm khác thì học trò đóng lại. Cùng một buổi, sửa hai lỗi thì em ấy nhớ, sửa tám lỗi thì em ấy quên hết và chỉ còn nhớ cảm giác mình dở.
Nghề dạy có một nghịch lý nhỏ: người sửa càng chăm càng dễ làm học trò câm. Không phải vì sửa sai, mà vì sửa không đúng lúc và không đúng liều.
Dưới đây là bốn nguyên tắc Hằng dùng trong lớp Speakout suốt mười năm.
Một buổi học không phải một khối phẳng. Nó có chặng.
Có chặng bạn đưa mẫu và học trò lặp lại. Có chặng học trò luyện theo khung bạn cho sẵn. Và có chặng học trò nói tự do, tự nghĩ nội dung, tự dựng câu. Ba chặng có ba mục tiêu khác nhau, nên liều sửa cũng phải khác nhau.
Chặng luyện có khung thì sửa hầu hết lỗi. Đây là lúc học trò không phải lo nội dung. Câu đã có sẵn, việc duy nhất là làm cho đúng hình thức. Bạn sửa kỹ ở đây thì em ấy nhận được, vì đầu em ấy đang rảnh.
Chặng nói tự do thì đi vòng quanh, lắng nghe, ghi lại, và không ngắt lời. Trong một quyển sách đào tạo giáo viên của Jane Willis, phần mô tả buổi dạy mẫu ghi rõ trong ngoặc đơn ở chặng này: giáo viên đi quanh lớp và lắng nghe, không sửa lỗi. Sách không hề nói đừng sửa. Sách nói ngược lại, chặng giới thiệu và chặng luyện thì phải sửa hầu hết lỗi. Cái sách phân tầng là sửa hay không tuỳ chặng nào.
Vì sao ở chặng tự do phải để yên? Vì lúc đó học trò gánh hai việc cùng lúc: vừa nghĩ mình muốn nói gì, vừa dựng câu bằng thứ tiếng chưa thạo. Bạn cắt ngang là cắt luôn mạch. Em ấy mất chỗ đang đứng, phải quay lại từ đầu, và lần thứ ba thì bỏ. Em học trò trong câu chuyện đầu bài bị ngắt đúng vào lúc đó.
Cách thay thế rất đơn giản. Bạn cầm một mảnh giấy, đi quanh, nghe, ghi lại lỗi, không nói gì. Hết chặng thì đưa lỗi ra, ẩn tên, sửa chung cho cả lớp. Học trò được nói trọn vẹn, và vẫn được sửa.
Khi buộc phải sửa tại chỗ, quyển sách đó có một mục ngắn tên là khen trước rồi mới sửa. Học trò vừa làm được việc khó nhất là khiến người khác hiểu mình. Ghi nhận cái đó trước, rồi mới đưa mẫu đúng, rồi mời em ấy nói lại một lần cho cả lớp cùng nghe.
Đây là nguyên tắc bị vi phạm nhiều nhất, và cũng dễ áp dụng nhất.
Ở Speakout, thứ tự để xếp mọi việc là Đúng trước, rồi Đủ, rồi Đều. Đúng nghĩa là làm cho xong hẳn một chỗ, không rải mỏng ra tám chỗ. Vào lớp, điều đó dịch ra thành: mỗi lần chỉ xử một lỗi, và lỗi đó chọn theo cái lớp bạn đang sai nhiều nhất, không chọn theo thứ tự trong giáo trình.
Một tài liệu đào tạo giáo viên phát âm nói đúng chỗ này rất gọn: khi làm mẫu thì chỉ tập trung vào một vấn đề phát âm mỗi lần, và chọn vấn đề đó dựa trên tần suất lỗi bạn thấy ở học viên. Ôm nhiều vấn đề cùng lúc sẽ làm họ nản. Xử một vấn đề thì thấy tiến bộ rõ hơn trong thời gian ngắn hơn.
Cách làm cụ thể, mất hai tuần.
Tuần một và hai, ghi sổ. Mỗi buổi mang theo một trang giấy chia hai cột. Cột trái ghi lỗi bạn nghe được, cột phải gạch một vạch mỗi lần lỗi đó xuất hiện lại. Giai đoạn này chỉ ghi, không thêm gì ngoài phần bạn vẫn sửa ở chặng luyện.
Cuối tuần hai, đếm. Danh sách sẽ rất dài, nhưng ba bốn dòng đầu chiếm phần lớn số vạch. Với lớp người Việt, nhóm hay đứng đầu bảng thường là âm cuối bị rơi, các cặp nguyên âm dài ngắn bị gộp làm một, và trọng âm đặt lệch chỗ. Bạn đối chiếu sổ của mình với Lỗi phát âm tiếng Anh người Việt hay mắc.
Rồi mới chọn. Lấy đúng một dòng đầu bảng, làm trong hai tới ba tuần, xong hẳn rồi mới sang dòng thứ hai.
Sửa một lỗi trong ba tuần nghe chậm. Nhưng một lỗi được sửa xong hẳn có giá trị hơn tám lỗi được nhắc qua rồi để đó.
Ở Speakout, thứ tự luôn là tai trước, miệng sau, giải thích sau nữa. Tài liệu nói trên mô tả bốn bước đi đúng theo thứ tự đó, và thứ tự mới là phần quan trọng.
Bước một, bắt chước. Cho học trò nghe mẫu và nhại lại trước, chưa giải thích gì. Tai phải nhận ra âm đó trước, miệng mới làm theo được.
Ở đây có một chi tiết ít người để ý. Tài liệu khuyên đừng chỉ dùng giọng của chính mình làm mẫu. Lý do rất thẳng: giáo viên tiếng Anh có thói quen phát âm quá kỹ, kỹ hơn cách người ta nói ngoài đời, vì mình quen nói cho người học nghe. Người không quen nói với người học ngoại ngữ lại cho ra mẫu thật hơn. Vậy nên bên cạnh giọng bạn, cho học trò nghe thêm bản ghi từ phát thanh, truyền hình, hoặc một người nói thật.
Quyển sách của Jane Willis cảnh báo cùng một chỗ theo hướng khác: khi nói chậm cho người mới nghe, đừng nhấn quá nhiều từ trong câu. Nhấn nhiều thì câu nghe không còn tự nhiên, và về sau lớp sẽ khó nghe tiếng Anh bình thường ngoài đời.
Bước hai, giải thích. Sau khi đã nhại, bạn mới giải thích cơ chế: âm này lưỡi đặt ở đâu, môi tạo hình thế nào, hơi đi ra sao. Tài liệu đề xuất phát cho học viên sơ đồ khoang miệng, ôn lại môi, răng, lưỡi, rồi chỉ đúng chỗ. Tài liệu ghi rõ cách này đặc biệt hữu ích với người lớn, vì người lớn thích được mô tả rõ ràng và thẳng thắn khi học phát âm. Nếu lớp bạn là người đi làm, đây là bước đừng bỏ. Họ không thích nghe câu bảo cứ nghe nhiều rồi quen, họ muốn biết chính xác đặt lưỡi ở đâu.
Bước ba, luyện. Dùng cặp từ tối thiểu, tức các cặp từ chỉ khác nhau đúng một âm. Đừng đọc cặp từ trơ. Đặt hai từ đó vào hai câu ngắn có nghĩa, trong đó người nghe chỉ đáp đúng khi nghe đúng từ. Kiểu bài này bắt cái tai làm việc, không chỉ cái miệng.
Bước bốn, phản hồi. Phản hồi không phải là nói đúng hay sai. Tài liệu nói phản hồi gồm hai phần: vấn đề là gì, và cần làm gì để sửa. Không nói em phát âm sai rồi, mà nói lưỡi em đang chạm răng, đưa lùi vào trong một chút và thử lại.
Bốn bước này gọn tới mức bạn chạy được trong mười lăm phút đầu buổi, đều đặn mỗi tuần.
Nguyên tắc này đảo ngược thói quen của phần lớn giáo án.
Thói quen thông thường là dạy trước, luyện sau, rồi mới cho nói. Lớp Speakout đi ngược: học viên nói trước, người hướng dẫn nghe và chẩn đoán, rồi mới dạy đúng chỗ đang vướng, không dạy tràn theo giáo án soạn sẵn, rồi cho nói lại để kiểm. Hằng gọi cái đó là coach không phải teach.
Cách làm này có tên trong ngành. Jeremy Harmer, trong một quyển sách nhập môn cho người mới đi dạy, mô tả một chuỗi gọi là Boomerang: khơi chuyện cho học viên quan tâm, giao ngay một tình huống thật để họ nói, người dạy im lặng ghi lỗi trong lúc họ đang nói, sau đó mới dạy đúng phần đã gây vướng, rồi ít lâu sau cho làm lại tình huống tương tự.
Nhận xét của ông về chuỗi này đáng chép ra: học viên không được dạy một thứ ngôn ngữ nào cho tới khi họ đã tự chứng minh là họ cần nó. Nhờ vậy, mối liên hệ giữa cái họ cần và cái bạn dạy rõ hẳn. Đổi lại, nó nặng cho người dạy, vì bạn phải ứng biến với những chỗ vướng không lường trước.
Cách này có một lợi ích phụ mà người dạy hay quên: học trò được nói ngay từ phút đầu, không phải ngồi nghe ba mươi phút rồi mới tới lượt. Riêng chuyện đó đã giữ được lửa. Bạn xem sáu cấp của Speakout ở Phương pháp Speakout là gì.
Có những học trò không tiến, mà lý do không nằm ở kỹ thuật. Một tài liệu về dạy phát âm nêu ba rào cản tâm lý.
Lo lắng. Biểu hiện là không dám thử âm mới, nói thiếu trôi chảy nên khó ghép âm cho đúng, và kiểm soát kém các yếu tố cấp câu như trọng âm và ngữ điệu. Cách gỡ là luyện tập có cấu trúc chặt nhưng áp lực thấp: trò chơi, bài đồng dao có nhịp, vỗ tay theo nhịp, đọc to, hội thoại mẫu, đóng kịch. Mấu chốt là bài phải có khung sẵn để học trò không phải tự nghĩ nội dung. Đầu rảnh thì bớt sợ.
Bất lực học được. Đây là trạng thái của người đã thử vài lần mà không thấy kết quả nên đóng lại và ngừng cố. Cách gỡ là khen thường xuyên và khen cụ thể. Không khen em nói hay lắm, mà khen hôm nay âm cuối của em ra rõ hơn tuần trước.
Bản sắc văn hoá. Chất giọng là một thông điệp về gốc gác của một người, không phải ai cũng muốn từ bỏ. Chỗ này đừng ép. Mục tiêu không phải giọng bản xứ, mục tiêu là người ta hiểu được mình.
Và có một kỹ thuật rẻ tiền mà rất ít lớp làm: thu âm định kỳ. Cho học trò đọc cùng một đoạn ngắn, mỗi tháng một lần, lưu lại. Sau ba tháng cho em ấy nghe lại bản đầu tiên. Tiến bộ trong phát âm diễn ra chậm tới mức chính người học không cảm nhận được. Bản thu là bằng chứng, và nó làm được việc mà không lời khen nào làm được. Nếu học trò của bạn đang ngại mở miệng, đọc thêm Sợ nói tiếng Anh sai.
Có một câu Hằng hay nghe từ các thầy cô: gặp từ mới không biết đọc, sợ chỉ sai cho học trò.
Nỗi lo này chính đáng, và nó chỉ ra một điều. Muốn chẩn đoán được lỗi của người khác thì chính mình phải chắc nền âm trước.
Bạn không cần giọng bản xứ. Nhưng bạn cần hai thứ. Một là cái tai phân biệt được các âm gần nhau, vì cái gì mình không nghe ra thì mình không sửa được cho ai. Hai là tự tra và tự đọc được một từ mới mà không cần chờ ai đọc mẫu, kỹ năng này học vài buổi là bắt đầu dùng được, xem Cách đọc phiên âm tiếng Anh.
Trong phương pháp Speakout, thứ tự là Âm, Từ, Cụm, Câu, Đoạn, Bài. Người dạy cũng đi đúng thang đó, không có đường tắt riêng cho giáo viên. Chắc ở cấp Âm thì bạn nghe ra học trò rơi âm nào. Chắc ở cấp Từ thì bạn nghe ra trọng âm lệch. Chắc ở cấp Câu thì bạn nghe ra vì sao câu của em ấy đúng ngữ pháp mà người nghe vẫn không hiểu.
Nền của bạn chắc tới đâu thì bạn chẩn đoán được tới đó.
Tuỳ chặng. Ở chặng luyện có khung sẵn thì sửa ngay và sửa kỹ, vì lúc đó học trò không phải lo nội dung. Ở chặng nói tự do thì đừng ngắt lời, đi quanh lớp nghe và ghi lại, hết chặng mới đưa lỗi ra sửa chung cho cả lớp.
Có, và đây là nguyên nhân phổ biến nhất khiến một em đang nói được bỗng im. Mỗi lần chỉ xử một lỗi, chọn theo lỗi xuất hiện nhiều nhất trong lớp. Khi buộc phải sửa tại chỗ thì ghi nhận phần em ấy làm được trước, rồi mới đưa mẫu đúng.
Dạy được, nhưng phải làm hai việc. Một là dùng thêm nguồn mẫu ngoài giọng của mình, vì người đứng lớp có thói quen phát âm kỹ hơn đời thường. Hai là tự củng cố cấp Âm cho chắc, vì âm nào mình không nghe ra thì mình không sửa được cho học trò.
Từ âm học trò của bạn sai nhiều nhất, không phải từ âm đầu tiên trong sách. Ghi sổ lỗi trong hai tuần, đếm số lần từng lỗi xuất hiện, rồi lấy dòng đầu bảng làm cho xong hẳn trong hai tới ba tuần.
Nên, nhưng ở mức đọc được chứ không cần viết được, và không dạy ngay từ buổi đầu với người nhỏ tuổi. Biết đọc phiên âm giúp học trò tự tra ra cách đọc mọi từ mới mà không phải chờ ai. Cách dạy phần này nằm ở bài Cách đọc phiên âm tiếng Anh.
Nếu bạn đang đứng lớp và nhận ra mình vẫn hay sửa đúng nhưng sai thời điểm, thì thứ cần chỉnh không phải chuyên môn của bạn, mà là liều và nhịp.
Hằng mời bạn xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không phải chờ lịch. Bạn sẽ thấy cách một buổi được chia chặng, chỗ nào Hằng sửa và chỗ nào Hằng để yên. Và bạn cũng tự nghe được nền âm của chính mình đang chắc tới đâu, phần này với người đi dạy quan trọng hơn với bất kỳ ai khác.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live