Có một chuyện nhiều thầy cô kể lại cho Hằng, lần nào cũng gần giống nhau.
Đang dạy, một em giơ tay hỏi từ này đọc sao cô. Từ đó cô chưa gặp bao giờ. Trước ba mươi cặp mắt, không có giây nào để tra. Cô đọc theo mặt chữ.
Tối về, cô mở từ điển. Sai, và sai hẳn chỗ nhấn.
Từ hôm đó, mỗi lần soạn bài trong đầu cô có một câu chạy ngang: còn bao nhiêu từ nữa mình đang đọc sai mà không biết. Rồi tới câu nặng hơn: mình có đủ tư cách đứng lớp không.
Câu "tôi phải chuẩn tới mức nào mới được dạy" không có đáy. Chuẩn tới đâu cũng còn một từ bạn chưa gặp, và người bản xứ cũng có từ họ đọc lệch. Lấy "hết sai" làm điều kiện thì không ai đủ điều kiện, kể cả người đã dạy hai mươi năm.
Đổi câu hỏi thì mọi thứ sáng ra: cái tôi cần có thật sự là gì.
Trả lời gồm đúng ba thứ. Một cái sàn cụ thể, đo được, không phải cảm giác. Một khả năng chẩn đoán, tức nghe một người nói và gọi tên được lỗi. Và biết chỗ mình chưa chắc rồi biết tra, thay vì đoán.
Thứ nhất là trình độ, thứ hai là nghề, thứ ba là thái độ. Thiếu thứ nhất thì hai thứ kia không dựng được.
Phát âm hay bị đo bằng cảm giác nghe hay hay dở, mà cảm giác thì không dùng để tự chấm được.
Speakout đo bằng một câu khác hẳn: người ta có hiểu mình không. Câu đó Hằng nói với học viên suốt mười năm, và nó áp cho người dạy y hệt như áp cho người học. Nhưng chữ hiểu được vẫn còn rộng, nên phải bẻ nó ra thành mấy dòng chấm được.
Có một cách bẻ như vậy, đến từ nghiên cứu về đúng câu hỏi đó, tức cái gì quyết định người ta có hiểu bạn không. Jennifer Jenkins khảo sát các ca đứt gãy giao tiếp khi những người không phải bản xứ nói tiếng Anh với nhau, rồi rút ra một tập hợp rất ngắn các đặc điểm thiết yếu. Pamela Rogerson-Revell năm 2011 trình bày lại tập hợp này, và Scott Thornbury năm 2005 nêu lại đúng bốn vùng đó từ một dòng sách khác. Hằng viết lại thành bốn dòng bạn tự chấm được.
Một, các phụ âm ra đủ và ra đúng. Gần như mọi phụ âm đều quan trọng, riêng hai âm th thì nghiên cứu này xếp ra ngoài. Phụ âm cuối bị rơi là chỗ người Việt hỏng nhiều nhất.
Hai, cụm phụ âm không bị rút gọn. Từ *string* phải ra đủ ba phụ âm đầu. Rút thành *sting* là người nghe nhận sang từ khác.
Ba, nguyên âm dài và ngắn phải tách bạch. Cặp kinh điển là *sit* với *seat*, *hit* với *heat*. Gộp hai âm làm một là gộp hai từ làm một.
Bốn, nhấn đúng từ mang tin trong câu. Chỗ nhấn rơi vào từ quan trọng nhất của một nhóm từ. Câu *My son uses a computer* nói bằng phẳng là câu kể, nhấn vào *son* thì thêm nghĩa rằng một người khác thì không dùng máy tính.
Cách tự chấm rất rẻ. Ghi âm hai phút một đoạn trong giáo án tuần này, nghe lại bốn lần, mỗi lần chỉ soi một dòng. Nghe cả bốn cùng lúc thì không ra gì.
Nói cho sòng phẳng: Jenkins khoanh vùng nghiên cứu cho bối cảnh người không bản xứ nói với nhau, và không được dùng danh sách này để kết luận trọng âm từ hay ngữ điệu không quan trọng. Đây là thứ tự ưu tiên khi bạn còn ít thời gian, không phải danh sách được phép bỏ.
Muốn chấm kỹ hơn, xem Tự kiểm tra phát âm tiếng Anh. Nhóm lỗi lớp người Việt hay đứng đầu bảng nằm ở Lỗi phát âm tiếng Anh người Việt hay mắc.
Đây là phần Hằng muốn bạn đọc kỹ nhất.
Trong tiêu chí chấm của một kỳ thi nói chuẩn hoá quốc tế, phần phát âm được mô tả là khả năng tạo ra phát ngôn hiểu được. Và có một dòng ghi thẳng trong đó: giọng tiếng mẹ đẻ được chấp nhận, miễn là giao tiếp không bị cản trở.
Không phải khẩu hiệu động viên. Đó là dòng chữ trong bảng chấm điểm.
Quyển sách nêu tiêu chí này thêm một câu cho người đứng lớp: ngay cả người bản xứ cũng bật ra câu sai chuẩn khi nói nhanh, nên đòi hỏi người học chính xác hơn người bản xứ là không công bằng. Câu đó viết cho học trò của bạn, nhưng áp cho bạn y hệt.
Vivian Cook đi xa hơn một bậc. Ông định nghĩa người bản xứ là người đã nói thứ tiếng đó từ thời thơ ấu, rồi rút ra kết luận cứng: ngôn ngữ học sau này không thể trở thành tiếng mẹ đẻ, dù bạn nói lâu bao nhiêu hay giỏi bao nhiêu. Lấy nó làm thước đo thành công là lấy một cái thước không ai đo được.
Phần đắt nhất cho nghề của bạn nằm ở đây. Cook dẫn Peter Medgyes năm 1992 liệt kê những thứ giáo viên bản xứ không làm được. Đọc ngược lại, đó là sáu thứ bạn có sẵn:
Bạn là mẫu sống của một người đã học được. Bạn kể được chiến lược học từ trải nghiệm của chính mình. Bạn ý thức rõ về đặc điểm ngôn ngữ hơn người sinh ra đã nói. Bạn đoán trước được chỗ học trò sẽ vấp, vì chính bạn từng vấp ở đó. Bạn đồng cảm được với cảm giác mở miệng mà không ra tiếng. Và bạn dùng được tiếng mẹ đẻ của học trò khi cần.
Cook chốt gọn: với cùng mức đào tạo và cùng hiểu biết bối cảnh địa phương, lợi thế của người bản xứ chỉ là trình độ tiếng mẹ đẻ của họ. Nói vậy không phải để hạ thấp ai. Ý ở đây là: cái bạn đang mặc cảm không phải là cái bạn đang thiếu.
Học viên chỉ cần nói cho người ta hiểu. Người dạy cần thêm chẩn đoán, và đó mới là ranh giới thật giữa người học giỏi và người dạy được.
Một tài liệu đào tạo giáo viên phát âm nêu ba bước, và thứ tự mới là phần quan trọng. Quyết định khía cạnh nào quan trọng nhất với người học này, chẩn đoán xem họ đang sai ở đâu, rồi mới thiết kế hoạt động. Ba bước này thay đổi theo từng người, không có giáo án dùng chung.
Để ý bước hai nằm trước bước ba. Phần lớn giáo án đi ngược: thiết kế trước, dạy theo sách, rồi mới phát hiện lớp mình không vướng chỗ đó. Ở Speakout, Hằng gọi lối đi đúng thứ tự này là coach không phải teach. Và chẩn đoán được tới đâu thì phụ thuộc thẳng vào nền âm của chính bạn: âm nào tai bạn không phân biệt được thì bạn không sửa được cho ai. Đó là lý do bốn tiêu chí sàn ở trên là điều kiện làm việc, không phải bài kiểm tra lấy bằng. Phần sửa lỗi đúng thời điểm và đúng liều nằm ở Cách sửa lỗi phát âm cho học trò.
Còn thứ ba, chỗ mình chưa chắc, thì nó ở lại mãi mãi. Cách xử lý gói trong một câu: cô chưa chắc từ này, để cô tra rồi mai trả lời em. Sợ câu đó làm mất uy là sợ nhầm, vì lớp nào cũng có em đã tra trước ở nhà.
Được, nếu qua được cái sàn: phụ âm ra đủ, cụm phụ âm không rút gọn, nguyên âm dài ngắn tách bạch, nhấn đúng từ mang tin. Chuẩn không có nghĩa là giọng bản xứ. Trong tiêu chí chấm nói chuẩn hoá quốc tế, giọng tiếng mẹ đẻ được chấp nhận miễn giao tiếp không bị cản trở.
Không. Có sáu thứ bạn làm được mà người bản xứ không: là mẫu của người đã học được, kể được cách mình học, ý thức rõ về ngôn ngữ, đoán trước chỗ học trò vấp, đồng cảm được, và dùng được tiếng mẹ đẻ của học trò.
Nói thẳng là chưa chắc, hẹn tra rồi trả lời buổi sau, và giữ đúng hẹn. Đừng đọc đại.
Nền âm trước. Âm nào tai bạn không phân biệt được thì bạn không nghe ra lỗi của học trò, và không nghe ra thì mọi phương pháp sửa lỗi đều mất chỗ bám.
Cái cần đo không phải một con số, mà là ba thứ: qua bốn tiêu chí sàn, chẩn đoán được lỗi người khác, và biết chỗ mình chưa chắc rồi biết tra.
Nếu câu "mình có đủ tư cách không" vẫn chạy trong đầu mỗi lần bạn soạn bài, thứ bạn cần không phải thêm một chứng chỉ, mà là biết chính xác nền âm của mình đang chắc tới đâu.
Hằng mời bạn xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không phải chờ lịch. Bạn sẽ nghe được chỗ nào trong câu của mình đang lệch, và vì sao chính chỗ đó làm bạn không nghe ra lỗi của học trò.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live