Có một cảnh quen thuộc trong mọi lớp tiếng Anh, và cũng quen ở bàn học của hai mẹ con.
Học trò đọc một câu. Bạn nghe ra ngay là sai. Nhưng bạn không gọi tên được sai ở đâu, nên câu bạn nói ra là: em đọc lại đi.
Em ấy đọc lại, y hệt cái sai lúc nãy. Bạn bảo lần nữa, vẫn vậy. Cuối cùng cả hai cùng mệt, bạn chuyển sang câu khác.
Chỗ tắc không phải là bạn không nghe ra, mà là bạn chưa có tên gọi cho cái mình nghe được. Không có tên gọi thì không có cách sửa.
Ngữ âm học là một ngành lớn, sách dày mấy trăm trang. Bạn không cần chỗ đó. Bạn cần một bộ tối thiểu, đủ để nghe một người nói và chỉ được ngón tay vào đúng chỗ. Hằng xếp bộ đó theo sáu cấp của Speakout: Âm, Từ, Cụm, Câu, Đoạn, Bài. Mỗi cấp trả lời hai câu: cấp này chứa lỗi nào, và nhận ra bằng cách nào. Sáu cấp là một thứ tự, lỗi cấp dưới chưa xong thì sửa cấp trên vô ích.
Một âm đáng để bạn quan tâm khi nó làm đổi nghĩa. Trong sách của David Freeman và Yvonne Freeman năm 2004, đó chính là định nghĩa của âm vị, và phép thử là cặp tối thiểu, hai từ khác nhau đúng một âm. Cặp *pet* với *bet* khác nghĩa, vậy /p/ và /b/ là hai âm riêng. Không tìm được cặp nào thì hai âm đó chỉ là biến thể, đọc lệch cũng không ai hiểu sai. Phép thử này cho biết chỗ nào phải sửa, chỗ nào bỏ qua được.
Tiếng Anh có 44 âm, gồm 20 nguyên âm và 24 phụ âm, viết bằng 26 chữ cái. Chênh lệch đó sinh ra mọi rắc rối giữa mặt chữ và cách đọc.
Để mô tả một phụ âm, bạn chỉ cần ba câu hỏi: nó tạo ra ở đâu trong miệng, hơi thoát ra kiểu gì, và dây thanh có rung không. Bảng phụ âm trong quyển do Maureen Lewis và Sue Ellis chủ biên, năm 2006, dựng đúng ba trục đó, và là công cụ định vị nhanh nhất khi cần chỉ chỗ cho học trò. Thêm hai chi tiết nghề.
Một, cặp hữu thanh và vô thanh khác nhau cực nhỏ. Sách nói khác biệt giữa p với b, t với d chỉ khoảng bốn mươi phần nghìn giây rung dây thanh. Khi học trò kêu em không nghe ra khác nhau chỗ nào, em ấy nói thật.
Hai, dạy nhóm phụ âm phía trước miệng trước. Pamela Rogerson-Revell nói phụ âm dễ sửa hơn nguyên âm vì cách cấu âm của một số phụ âm nhìn thấy được, đúng với âm phía trước như /m/ và /f/, ít đúng với /ʒ/ và /ŋ/. Bà khuyên dạy nhóm nhìn thấy được trước. Lewis và Ellis đi từ hướng khác, mô tả trẻ cũng tự nhiên tiếp nhận phụ âm từ trước ra sau.
Bảng ký hiệu thì bạn tra ở Bảng IPA 44 âm tiếng Anh, cách đọc một dòng phiên âm nằm ở Cách đọc phiên âm tiếng Anh.
Cấp này chứa ba loại lỗi.
Trọng âm từ. Vị trí nhấn tách danh từ với động từ, ví dụ *import* nhấn đầu là danh từ, nhấn sau là động từ. Nó cũng tách danh từ ghép với cụm tự do: *a blackbird* là con sáo, *a black bird* là con chim màu đen.
Âm cuối bị rụng. Chỗ người Việt hỏng nặng nhất, và có lý do. Rogerson-Revell nói việc tiếng Anh có phụ âm hữu thanh cuối từ là hiện tượng có đánh dấu, vì phần lớn ngôn ngữ không cho phép. Người Đức khó tạo /g/ cuối trong *dog*, người Ba Lan khó tách *leave* với *leaf*.
Cụm phụ âm. Tiếng Anh có luật ngầm về số phụ âm đứng liền nhau: đầu từ tối đa ba, như *string*, cuối từ tối đa bốn, như *sculpts*. Rút *string* thành *sting* là mất hẳn một từ.
Nhận ra bằng cách nào? Đếm âm, đừng đếm chữ. Lewis và Ellis chỉ ra lỗi rất phổ biến ở người lớn: hiểu biết mặt chữ lấn át khả năng nghe ra số âm thật. Từ *cat* có 3 âm 3 chữ, *chat* cũng 3 âm nhưng 4 chữ.
Đây là cấp làm học trò nghe không kịp, và cũng là cấp người dạy hay giải thích sai. Khi nói nhanh, các âm biến đổi cho hợp với âm bên cạnh. Từ *handbag* thường được phát âm thành *hambag*, vì tính mũi của n chuyển sang m khi miệng đã dịch ra vị trí môi để chuẩn bị cho b.
Điểm quan trọng là cách giải thích. Lewis và Ellis nói rõ hiện tượng này không phải do nói lười, nói ẩu, cũng không phải giọng vùng miền, mà là sự thích nghi phổ quát với giới hạn tốc độ cử động của cơ bắp con người. Ai nói nhanh cũng bị, kể cả người Việt nói tiếng Việt. Giải thích được như vậy thì học trò thôi nghĩ mình dốt.
Cấp này quyết định người nghe có nắm được ý bạn không, và là chỗ người Việt hay bỏ trống nhất. Một nhóm ngữ điệu có bốn phần, quan trọng nhất là âm tiết mang trọng điệu. Giáo trình ngữ âm của Iriskulov và Shatunova nói rõ phần này quyết định nghĩa của cả nhóm và chỉ ra trung tâm thông tin, vốn luôn gắn với từ quan trọng nhất. Sách gọi việc dời chỗ nhấn sang từ khác là trọng âm logic, và dựng hẳn một hội thoại minh hoạ, trong đó cùng câu *We don't serve pancakes* được nhấn lần lượt vào *serve*, *don't*, *we*, *pan*, mỗi lần ra một nghĩa khác.
Quy luật gọn để dạy: danh từ, tính từ, động từ thực và trạng từ thường được nhấn; đại từ nhân xưng, trợ động từ, giới từ và mạo từ thường không.
Nhận ra bằng cách nào? Nghe xem học trò có nhấn đều mọi từ không. Scott Thornbury dẫn mô tả của Ann Wennerstrom về một người nói mỗi từ nhấn gần bằng nhau, hậu quả là ý chính bị làm mờ vì từ nào cũng có vẻ đáng bình luận. Đó chính là cách phần lớn người Việt đang nói tiếng Anh. Xem thêm Trọng âm câu trong tiếng Anh.
Hai cấp trên cùng không thêm loại lỗi mới. Chúng đo cái khác: bạn giữ được bao lâu.
Nhịp. Các âm tiết mang trọng âm lặp lại cách nhau những khoảng gần bằng nhau, âm tiết không trọng âm chen vào giữa. Càng nhiều âm tiết không trọng âm thì càng phải nói nhanh chúng lên, nên hai câu dài ngắn khác nhau vẫn đọc hết trong cùng một khoảng thời gian.
Mạch nói liền. Thornbury đưa bốn đặc điểm đo được của sự trôi chảy: chỗ ngừng có thể dài nhưng không thường xuyên, thường được lấp, rơi vào điểm chuyển ý có nghĩa, và giữa hai lần ngừng là một chuỗi dài âm tiết. Ông thêm một điều hữu ích: khi người nghe chấm ai đó trôi chảy, tần suất ngừng quan trọng hơn độ dài ngừng.
Nhận ra bằng cách nào? Cho học trò nói một phút, đếm số lần ngừng và xem ngừng rơi vào đâu. Ngừng giữa những từ dính nhau về nghĩa là dấu hiệu em ấy đang lắp câu từng từ một.
Phần này quan trọng ngang phần trên, vì bài dễ thành gánh nặng.
Một, không cần thuộc lòng bảng ký hiệu. Biết tra là đủ, đọc được một dòng phiên âm trong vòng một phút.
Hai, không cần bộ thuật ngữ học thuật. Mỗi trường phái ngữ âm gọi một kiểu, học thuộc cũng không dùng trong lớp. Nói bằng lời thường thì học trò làm theo ngay: lưỡi đặt đâu, môi mở thế nào, hơi đi ra sao.
Ba, không cần thuộc tên mọi hiện tượng biến âm. Chỉ cần biết nó có xảy ra và giải thích được lý do.
Đủ để gọi tên lỗi nằm ở cấp nào trong sáu cấp. Gọi tên được thì mới có bài sửa tương ứng.
Không. Biết tra là đủ, mốc thực dụng là đọc được một dòng phiên âm trong vòng một phút.
Nhóm phụ âm tạo ở phía trước miệng, vì cách cấu âm nhìn thấy được nên học trò làm theo nhanh.
Đừng cho là em ấy lười, khác biệt giữa cặp hữu thanh và vô thanh chỉ khoảng bốn mươi phần nghìn giây. Cách gỡ là dùng cặp tối thiểu đặt vào câu có nghĩa, để tai phải làm việc.
Không. Đó là thích nghi với giới hạn tốc độ cử động của cơ miệng, ai nói nhanh cũng bị.
Bộ sáu cấp ở trên chỉ chạy được khi tai bạn phân biệt được các âm gần nhau. Cái gì không nghe ra thì không gọi tên được, và không gọi tên được thì không sửa được cho ai.
Hằng mời bạn xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không phải chờ lịch. Bạn sẽ thấy cách một lỗi được định vị về đúng cấp, và tự nghe được nền âm của mình chắc tới đâu.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live