Có những chuyện xảy ra một lần mà ở lại rất lâu.
Một người kể với Hằng rằng nhiều năm trước, trong một buổi học, người đó đọc sai một từ. Cả phòng phá lên cười. Tới tận bây giờ người đó vẫn nhớ vẻ mặt của những người ngồi quanh. Và từ đó, mỗi lần định mở miệng nói tiếng Anh, cái vẻ mặt ấy lại hiện ra.
Nếu bạn cũng có một cảnh như vậy trong đầu, Hằng muốn nói trước: nỗi sợ của bạn hợp lý. Bạn không yếu đuối. Bạn từng bị đau ở đúng chỗ đó nên cơ thể bạn tránh, đó là phản xạ tự vệ bình thường.
Nhưng nó gỡ được. Và cách gỡ không phải là tự nhủ hãy tự tin lên.
Lời khuyên phổ biến nhất là: cứ nói đi, sai cũng không sao, người ta không cười bạn đâu.
Lời khuyên đó đúng về mặt đạo lý nhưng vô dụng về mặt thực hành. Vì nỗi sợ của bạn không đến từ việc thiếu lời động viên. Nó đến từ một thứ cụ thể hơn nhiều: bạn không biết chắc mình đang nói đúng hay sai.
Hãy thử so sánh. Khi bạn nói tiếng Việt, bạn không sợ, dù nói trước cả trăm người. Vì bạn biết chắc mình phát ra đúng. Không có khoảng mờ nào.
Với tiếng Anh, mỗi câu bạn nói ra đều kèm một dấu hỏi trong đầu: câu này người ta có hiểu không, mình có đọc sai từ nào không. Cái dấu hỏi đó mới là thứ làm bạn căng, chứ không phải bản thân việc nói.
Nên muốn gỡ nỗi sợ, phải xoá cái dấu hỏi. Muốn xoá nó thì phải biết chắc. Muốn biết chắc thì phải kiểm được.
Hằng thấy nỗi sợ này thường có ba tầng, và mỗi tầng gỡ một kiểu.
Tầng một, sợ người nghe không hiểu. Đây là tầng gốc và cũng là tầng thật nhất. Bạn từng nói mà người ta nhíu mày hỏi lại, nhiều lần, nên bạn học được rằng mở miệng thì phiền. Tầng này gỡ bằng kỹ thuật: sửa âm cho đúng, rồi kiểm bằng ghi âm để biết chắc.
Tầng hai, sợ bị đánh giá. Sợ đồng nghiệp nghĩ mình kém, sợ con thấy mẹ dở, sợ sếp thấy mình không xứng vị trí. Tầng này gỡ bằng cách đổi thước đo: bạn không thi hoa hậu phát âm, bạn chỉ cần người ta hiểu.
Tầng ba, sợ chính mình. Sâu hơn, là nỗi sợ rằng mình thật sự kém, rằng đã học bao năm mà vẫn vậy thì chắc mình không có khả năng. Tầng này chỉ gỡ được bằng bằng chứng: nghe lại bản ghi của chính mình sau vài tuần và thấy mình đã khác.
Ba tầng này chồng lên nhau. Nhưng nếu bạn gỡ được tầng một thì hai tầng trên nhẹ đi rất nhiều, vì phần lớn sức nặng nằm ở tầng gốc.
Đây là phần thực hành, và nó cụ thể hơn bạn nghĩ.
Việc một, sửa những âm bạn hay dùng nhất. Không phải cả 44 âm cùng lúc. Bắt đầu bằng những âm xuất hiện trong các câu bạn nói hàng ngày. Sửa đúng rồi thì bạn có một vùng chắc chắn, và bạn nói trong vùng đó với sự yên tâm.
Việc hai, ghi âm và nghe lại. Đây là cách duy nhất để biết cái người ngoài nghe được. Lúc nói, bạn nghe giọng mình qua xương sọ, khác hẳn. Không ghi âm thì bạn mãi ở trạng thái đoán, mà đoán thì sinh sợ.
Việc ba, dùng cặp từ tối thiểu để tự chấm. Đọc hai từ chỉ khác nhau một âm, ghi âm, nghe lại. Nếu nghe giống hệt nhau thì bạn đang phát chung một âm. Phép thử này khách quan, không cần ai đánh giá hộ bạn.
Sau vài tuần, bạn sẽ có một danh sách những âm mình chắc chắn đúng. Danh sách đó chính là nền của sự tự tin. Tự tin không phải cảm xúc bạn tự bơm lên, nó là hệ quả của việc biết chắc.
Rất nhiều người tự đặt cho mình một chuẩn không ai yêu cầu: phải nói như người bản xứ mới dám mở miệng.
Chuẩn đó vừa không cần thiết vừa làm bạn tê liệt.
Mục tiêu thật là người nghe hiểu bạn ngay lần đầu. Không phải giọng Anh, không phải giọng Mỹ. Trên thế giới có rất nhiều người nói tiếng Anh với giọng của quê hương họ và họ làm việc bình thường ở vị trí cao.
Hằng hay ví phát âm là bộ rễ, còn giọng là cành lá. Lo cho cái rễ trước. Rễ chắc thì cây đứng được, còn cành lá hình gì cũng đẹp.
Người cười bạn hồi đó có thể không nhớ chuyện này nữa. Còn bạn thì mang nó nhiều năm.
Điều đó nói lên một chuyện: cái ở lại không phải là sự việc, mà là ý nghĩa bạn gán cho nó. Bạn đã gán rằng nói sai nghĩa là mình kém.
Có một cách gán khác đúng hơn: nói sai nghĩa là mình chưa được ai chỉ đúng chỗ. Cách gán này cũng khớp với sự thật, mà lại mở ra đường đi, thay vì đóng lại.
Ngày một, viết ra năm câu bạn hay phải nói nhất bằng tiếng Anh trong đời sống hoặc công việc.
Ngày hai, tra phát âm những từ chính trong năm câu đó. Đọc to, ghi âm.
Ngày ba, nghe lại bản ghi, đánh dấu chỗ bạn nghi mình lệch. Chỉ đánh dấu, chưa cần sửa hết.
Ngày bốn và năm, sửa từng chỗ đã đánh dấu, mỗi chỗ lặp mười lần.
Ngày sáu, đọc lại năm câu, ghi âm, đặt cạnh bản ghi ngày hai.
Ngày bảy, chọn một câu bạn thấy chắc nhất và nói câu đó ra với một người thật. Chỉ một câu thôi.
Câu ngày bảy quan trọng nhất. Nó cho cơ thể bạn một trải nghiệm mới: mở miệng, người ta hiểu, không có gì xấu xảy ra. Một trải nghiệm như vậy có sức nặng hơn nhiều lời động viên.
Nỗi sợ này hợp lý, và nó gỡ được, nhưng không gỡ bằng động viên.
Gốc của nó là bạn không biết chắc mình đúng hay sai. Sửa âm, ghi âm, tự chấm bằng cặp từ. Có vùng chắc chắn rồi thì sợ tự nhẹ đi.
Đổi thước đo: mục tiêu là người ta hiểu, không phải giọng bản xứ.
Nếu bạn đang thấy mình học mãi mà vẫn không nhích, đọc thêm Học tiếng Anh mãi không tiến bộ. Còn nếu muốn bắt đầu từ nền, xem bài trụ Phát âm tiếng Anh: học từ gốc cho người Việt.
Không hết bằng cách tự nhủ hãy tự tin. Hết dần khi bạn có một vùng âm mình biết chắc là đúng, kiểm được bằng ghi âm, nên không còn phải đoán mỗi lần mở miệng.
Bắt đầu từ năm câu bạn hay dùng nhất, sửa cho chắc, rồi nói đúng những câu đó với một người an toàn. Một trải nghiệm thành công nhỏ có sức nặng hơn nhiều lời động viên.
Không cần. Mục tiêu là người nghe hiểu bạn ngay lần đầu, dù họ đến từ nước nào. Phát âm là bộ rễ, giọng chỉ là cành lá.
Không. Nói chậm và rõ luôn tốt hơn nói nhanh mà người nghe phải căng tai. Người nghe không chấm bạn theo tốc độ.
Vấn đề gần như luôn nằm ở phương pháp chứ không ở tuổi. Bạn đọc thêm bài Người lớn học tiếng Anh có khó không.
Nếu bạn mang một cảnh cũ trong đầu và nó vẫn chặn bạn lại mỗi lần định mở miệng, Hằng hiểu và không xem đó là chuyện nhỏ. Hằng mời bạn xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không phải chờ lịch. Khi biết chắc âm mình phát ra là đúng, bạn sẽ thấy nỗi sợ nhẹ đi mà không cần phải cố gắng dũng cảm.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live