Bảy giờ tối, hai mẹ con ngồi ở bàn ăn, quyển sách tiếng Anh mở giữa bàn. Mẹ đọc trước một từ, con đọc theo. Chừng hai mươi phút thì gấp sách. Chuyện đó kéo dài mấy tháng, và đó là khoảng thời gian vui của cả hai.
Rồi con đi học ở trung tâm. Một buổi tối con về, mẹ vẫn đọc như mọi khi. Con ngẩng lên, cười, nói cô con không đọc như vậy đâu, mẹ đọc sai rồi.
Mẹ cười theo con. Nhưng có cái gì đó trong bụng xẹp xuống.
Từ hôm đó, mẹ không đọc trước mặt con nữa. Mẹ mở video cho con xem, mẹ ngồi cạnh, mẹ giữ im lặng. Bài vẫn học đủ, chỉ có phần vui nhất của hai mẹ con là mất.
Hằng gặp nhiều mẹ đứng đúng ở chỗ đó, và câu hỏi họ mang tới thường là: mẹ phát âm sai có dạy con được không. Câu trả lời của Hằng là được, nhưng không phải theo cách mẹ đang nghĩ.
Khi mẹ ngồi đọc trước cho con đọc theo, mẹ đang nhận vai người làm mẫu âm. Đó là vai nặng nhất trong việc dạy phát âm, và đúng là vai mẹ chưa đủ điều kiện làm. Nhưng dạy phát âm không phải chỉ có một vai đó.
Trong cách làm của Speakout có một câu Hằng nói đi nói lại: coach không phải teach. Người coach không cần giỏi nhất trong phòng. Người coach là người biết chọn đúng bài, giữ nhịp, nhận ra chỗ lệch, và giữ cho người kia không bỏ cuộc giữa chừng.
Vai của mẹ ở nhà chính là vai đó. Mẹ chọn mẫu và mẹ giữ nhịp. Mẹ không cần đọc chuẩn từng âm để chọn được một nguồn chuẩn cho con nghe mỗi ngày, cũng không cần đọc chuẩn để giữ mười lăm phút đều đặn suốt sáu tháng. Hai việc đó mới là thứ quyết định, và cả hai đều nằm trong tầm tay mẹ.
Nỗi lo của mẹ có cơ sở, Hằng không nói giảm cho mẹ dễ chịu.
Một sách phương pháp giảng dạy tiếng Anh nhận xét rằng phát âm của người hướng dẫn ảnh hưởng quan trọng lên trẻ nhỏ, chính xác là vì trẻ bắt chước nó rất giỏi. Cuốn đó nói thêm một điều đáng giữ trong đầu: ảnh hưởng lớn nhất lên phát âm của một người học thường không đến từ giáo trình, mà từ người trực tiếp dạy họ.
Đây là con dao hai lưỡi. Trẻ bắt chước giỏi là tin tốt khi mẫu chuẩn, và là tin nguy khi mẫu lệch. Con không có bộ lọc để biết cái nào đúng, con chỉ lặp lại cái nghe nhiều nhất.
Chuyện này không riêng gì mẹ. Một tài liệu dạy phát âm khác còn cảnh báo rằng chính người đi dạy hay phát âm quá kỹ so với lời nói thật ngoài đời, nên khuyên phải dùng thêm mẫu thật ngoài giọng người dạy. Ngay cả người có nghề cũng không nên làm mẫu âm duy nhất.
Nên kết luận đúng không phải là mẹ hỏng việc. Mẫu âm nên đến từ nguồn chuẩn, còn mẹ đứng ở chỗ khác.
Mẹ chọn một nguồn duy nhất làm giọng mẫu cho con. Một bộ truyện đọc có ghi âm, một kênh, một chương trình. Tiêu chí gọn: giọng người bản xứ nói ở tốc độ tự nhiên, có hình ảnh hoặc câu chuyện gắn với nghĩa, và con chịu nghe.
Chọn xong thì giữ ít nhất ba tới sáu tháng. Đây là chỗ nhiều mẹ làm ngược, tuần này kênh này, tuần sau ai giới thiệu kênh khác thì đổi, vì nghĩ càng nhiều nguồn càng phong phú. Đổi liên tục có hai cái hại.
Cái hại thứ nhất, con đang dựng kho âm trong đầu, mà kho đó cần cùng một kiểu giọng lặp lại đủ nhiều thì mới đóng thành nếp. Đổi nguồn là bắt con làm lại từ đầu, chưa lần nào đủ sâu để giữ được.
Cái hại thứ hai, mẹ không kiểm được chất lượng của nhiều nguồn cùng lúc. Một nguồn thì mẹ nghe kỹ được, nhờ người biết nghe giùm được. Năm nguồn thì mẹ chỉ chọn theo lượt xem, rất dễ lọt một giọng lệch mà mẹ không nghe ra.
Mẹ vẫn nói tiếng Anh với con bình thường, nhưng nói theo nguồn. Hai mẹ con cùng nghe một câu rồi cùng đọc lại. Lúc này mẹ không phải người đọc mẫu, mẹ là người ngồi cùng con luyện. Cách sắp giờ giấc trong nhà nằm ở bài Đồng hành cùng con học tiếng Anh tại nhà.
Một cuốn sách của Anh về dạy trẻ tập đọc có hẳn một chương viết cho cha mẹ, và chương đó chỉ ra một lỗi rất phổ biến: cha mẹ hay nhảy thẳng vào việc ghép âm với mặt chữ trong khi con chưa tới bước đó. Sách nói giai đoạn đầu con cần rất nhiều dịp nghe và chơi với âm thanh bằng tai.
Lý do dễ hiểu. Bảng chữ cái nhìn thấy được, đếm được, khoe được. Còn cái tai thì không nhìn thấy, nên hay bị bỏ qua.
Ba trò mẹ chơi được ngay, không cần giáo cụ, không cần mẹ đọc chuẩn.
Trò một, vỗ tay theo âm tiết. Đọc tên từng người trong nhà, tên món ăn, tên đồ chơi, mỗi âm tiết vỗ một cái. Con nghe ra được rằng một từ có thể tách thành nhiều mảnh, đó là bậc thang đầu tiên.
Trò hai, bỏ trống từ cuối. Mở một bài hát hoặc bài đồng dao tiếng Anh con đã nghe quen, đến từ cuối câu thì dừng cho con điền nốt.
Trò ba, cái túi cùng vần. Bỏ vào túi vài món có tên cùng vần trong tiếng Anh, cho con lần lượt rút ra và đọc to. Con nghe ra chỗ giống nhau ở đuôi từ trước khi nhìn thấy chữ.
Cả ba trò mẹ chỉ đóng vai người điều khiển cuộc chơi. Giọng chuẩn nằm ở bản ghi, không nằm ở mẹ.
Có một trạng thái mà tài liệu dạy phát âm gọi tên rất đúng: bất lực học được. Người ta thử vài lần, không thấy kết quả gì, thế là đóng lại và ngừng cố. Cách gỡ mà tài liệu đó đề xuất rất rẻ: thu âm định kỳ, để sau vài tháng chính người học nghe được khác biệt của mình.
Cách làm cụ thể. Chọn một đoạn cố định, năm câu hoặc một bài hát ngắn. Mỗi tháng thu một lần, cùng đoạn đó, cùng cái điện thoại đó, đặt tên theo tháng rồi cất một chỗ. Cả mẹ và con cùng thu. Sau ba tháng, mở lại bản đầu tiên rồi nghe liền bản mới nhất.
Trong ba tháng đó mẹ sẽ nhiều lần nghĩ mình chẳng khá lên được, vì tai mình nghe mình mỗi ngày thì không thấy gì thay đổi. Nhưng hai bản ghi cách nhau ba tháng thì ai nghe cũng ra. Đó là bằng chứng, không phải lời động viên. Và con nhìn thấy một thứ quý hơn phát âm: mẹ có làm, có đo, có tiến bộ thật.
Cuốn sách của Anh nhắc ở trên có kể một trường hợp đáng chú ý. Một trường tiểu học ở Sheffield, phần lớn cha mẹ học sinh là người nhập cư nói song ngữ, nhiều người không đọc viết được tiếng Anh. Trường dạy bọn trẻ học đọc tiếng Anh. Vậy mà điều trường nhấn mạnh với cha mẹ lại là hãy nói chuyện với con ở nhà bằng tiếng mẹ đẻ, và còn làm túi truyện song ngữ để nói rằng tiếng của gia đình là thứ đáng giá.
Mẹ nên đọc chỗ này đúng mức. Bọn trẻ đó sống ở Anh, học bằng tiếng Anh cả ngày, nguồn tiếng Anh đã dư. Con của mẹ ở Việt Nam thì ngược lại, tiếng Anh vào tai con mỗi ngày rất ít. Không được suy ra rằng cứ nói tiếng Việt ở nhà là đủ.
Điều mượn được chỉ có một, nhưng đủ để mẹ thở ra: nói tiếng mẹ đẻ với con không phải là làm hại con. Nhiều mẹ đang ép mình nói tiếng Anh bồi vì sợ nói tiếng Việt thì con thiệt. Cái giá của nỗi sợ đó là con nghe một nguồn lệch mỗi ngày.
Đọc tới đây mẹ có thể nghĩ vậy là mình khỏi học. Hằng nghĩ khác, nhưng lý do khác hẳn cái mẹ đang lo.
Lý do thứ nhất, mẹ phải nghe ra được thì mới làm được vai người chọn mẫu. Tai chưa phân biệt được hai âm gần nhau thì mẹ không biết nguồn mình chọn là chuẩn hay lệch, cũng không biết con đang đọc trệch chỗ nào.
Lý do thứ hai là của riêng mẹ. Tiếng Anh của mẹ không phải chỉ để dạy con. Nó là công việc của mẹ, là chuyến đi của mẹ, là những cuộc nói chuyện mẹ chưa dám bước vào.
Trong phương pháp Speakout, đường đi là sáu cấp: Âm, Từ, Cụm, Câu, Đoạn, Bài. Mẹ và con cùng bắt đầu từ cấp Âm, chỉ khác tốc độ. Con đi bằng tai và bằng trò chơi, không cần biết mình đang học cái gì. Mẹ đi bằng ý thức, biết rõ mình đang sửa âm nào và vì sao.
Mẹ xem toàn bộ sáu cấp ở bài trụ Phát âm tiếng Anh, học từ gốc cho người Việt, và xem mình nhiều khả năng lệch ở đâu trong bài Lỗi phát âm tiếng Anh người Việt hay mắc. Muốn biết chính mình đang kẹt ở cấp nào thì làm bài Tự kiểm tra phát âm tiếng Anh, mười lăm phút, chỉ cần cái điện thoại.
Có rủi ro thật nếu mẹ là nguồn âm duy nhất và lặp lại cái sai mỗi ngày, vì trẻ bắt chước nguồn âm quanh mình rất giỏi. Nhưng rủi ro đó xử lý được rất đơn giản: để mẫu âm đến từ một nguồn chuẩn, còn mẹ ngồi cùng con nghe và đọc theo nguồn đó.
Chơi với âm thanh bằng tai thì làm được từ rất sớm, càng sớm càng dễ vì con chưa có mặc cảm sai đúng. Cái nên hoãn lại là việc ngồi ghép âm với mặt chữ. Nhiều cha mẹ đảo ngược thứ tự này, lao vào bảng chữ cái trước, rồi con biết chữ mà tai vẫn trống.
Học cùng, nhưng đi hai đường khác nhau. Con đi bằng trò chơi và bằng nghe, mẹ đi bằng lộ trình có ý thức từ cấp Âm. Chờ mình chuẩn rồi mới bắt đầu với con thường có nghĩa là không bao giờ bắt đầu, vì mốc đủ chuẩn không bao giờ tới.
Được, nếu app là nguồn âm chuẩn và mẹ chọn nó làm nguồn chính rồi giữ nguyên. Cái hại không nằm ở app, mà ở chỗ đổi app liên tục và để con ngồi một mình với màn hình. Mẹ vẫn phải ngồi cùng, vẫn phải giữ nhịp.
Bắt đầu từ tai của mẹ, ở cấp Âm, không bắt đầu từ từ vựng hay ngữ pháp. Lộ trình từng bước nằm ở bài Mất gốc tiếng Anh bắt đầu từ đâu.
Nếu mẹ đã có lần im lặng trước mặt con vì sợ đọc sai, Hằng hiểu cảm giác đó, và biết nó không đáng để mẹ giữ thêm một năm nữa.
Hằng mời mẹ xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không cần chờ lịch. Trong buổi đó mẹ sẽ nghe ra chỗ nào trong câu của mình đang lệch, và hiểu vì sao tai mình lâu nay không bắt được cái sai đó.
Khi mẹ nghe ra, mẹ vừa dạy được con vừa kiểm được cho con. Và mẹ sẽ ngồi đọc cùng con trở lại, không phải im nữa.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live