Bữa cơm tối, mẹ đọc một từ tiếng Anh cho con nghe. Một từ rất bình thường, mẹ vẫn đọc như vậy từ trước tới giờ.
Con ngẩng lên, cười, nói cô con không đọc như thế đâu, mẹ đọc sai rồi.
Rồi có mấy giây im lặng. Mẹ vẫn đang cầm đũa. Trong đầu chạy qua hai ba câu, câu nào cũng thấy không ổn. Cuối cùng mẹ cười theo con, nói ừ mẹ dốt tiếng Anh lắm, rồi quay sang gắp thức ăn.
Chuyện đáng nói nằm ở những ngày sau đó. Từ hôm ấy mẹ không đọc trước mặt con nữa. Mẹ mở video cho con xem, ngồi cạnh, giữ im lặng. Bài vẫn học đủ, chỉ có phần vui nhất của hai mẹ con là mất.
Đường thứ nhất, mẹ rút lui. Mẹ cười xoà, nhận mình dốt, rồi im. Con không mất gì trong tối hôm đó, nhưng con mất một người ngồi cùng, và mất luôn hình ảnh một người lớn đang học.
Đường thứ hai, mẹ ở lại. Mẹ nhận chỗ mình chưa chắc, rủ con cùng tra, sửa, và vẫn đọc vào tối mai. Con vẫn có bạn đồng hành, và nhận thêm một thứ giá trị hơn cả cách đọc đúng của một từ. Thứ đó là thái độ trước cái sai.
Con của mẹ rồi sẽ đi làm, sẽ có lúc bị chỉ ra chỗ sai trước mặt đồng nghiệp. Con thấy mẹ rút lui thì học được rằng bị chỉ ra cái sai là chuyện mất mặt, cách xử lý là tránh đi. Con thấy mẹ ở lại thì học được rằng sai là chuyện bình thường, việc cần làm là tra cho ra rồi sửa.
Trong Speakout có một câu Hằng hay nhắc: mục tiêu là người ta hiểu mình, không phải không bao giờ sai. Nhận sai trước mặt con không phải mất uy, đó là một buổi dạy bằng cách làm chứ không bằng lời.
Mẹ chọn một câu hợp giọng mình nhất rồi thuộc luôn, để lần sau không phải nghĩ.
Câu này khen con trước. Nghe ra được khác biệt giữa hai cách đọc gần nhau là việc khó, con vừa làm được việc đó thật.
Và nó đổi vai. Con từ chỗ chỉ trích thành chỗ làm mẫu, mẹ từ chỗ bị chỉ trích thành người nghe. Bàn ăn không còn ai thắng ai thua. Câu này hợp nhất với con nhỏ, và hợp lúc mẹ chưa biết mình sai thật hay con nhầm.
Câu này không nhận mà cũng không chối. Nó chuyển một chuyện đúng sai giữa hai mẹ con thành một việc tra cứu, và giao quyền phán xử cho bên thứ ba là bản ghi.
Đây là câu Hằng khuyên dùng nhiều nhất vì nó bền, dùng được cả khi con đúng, cả khi con nhầm, cả khi mẹ không biết ai đúng. Và nó dạy con một thói quen: gặp chỗ chưa chắc thì đi tra, không cãi bằng trí nhớ.
Sau khi mở bản chuẩn, hai mẹ con cùng đọc theo, không phải con đọc cho mẹ nghe. Mẹ đọc thì mẹ mới còn ở trong cuộc chơi.
Câu này dành cho lúc mẹ đã biết chắc mình sai. Nó biến con thành đồng minh chứ không phải trọng tài, và đặt một cái mốc thời gian, tức là mẹ đang hứa với con rằng mẹ có làm thật, có hạn thật. Cái giá là mẹ phải làm thật, đổi lại cuối tuần con thấy một người lớn nói được làm được.
Ba câu nên tránh: "Cô con dạy vậy chứ mẹ thấy không phải đâu" là chối. "Ừ mẹ dốt tiếng Anh lắm" là dán một cái nhãn mà sau này con có thể tự dán cho mình. Im lặng rồi đổi chủ đề là rút lui.
Trong Speakout, thứ tự khi sửa một người là khen chỗ họ vừa làm được trước, rồi mới tới chỗ lệch. Lý do nằm ngay trong câu mục tiêu là người ta hiểu mình: ai đã mở miệng và được hiểu là đã xong phần khó nhất, phần còn lại chỉ là chỉnh.
Nguyên tắc này Hằng còn gặp lại trong cuốn Teaching English through English của Jane Willis, thuộc bộ cẩm nang cho giáo viên ngôn ngữ của Longman. Sách có hẳn một mục tên là khen trước khi sửa, nguyên tắc rất gọn: cả người dạy lẫn người học đều không nên quá lo về lỗi nhỏ, điều quan trọng là người ta hiểu được và được người khác hiểu.
Ví dụ sách đưa: học viên hỏi sai một câu, giáo viên nên sửa, nhưng trước hết phải khen, rồi mới đưa câu đúng. Cách này vừa sửa được câu, vừa ghi nhận công của người nói vì họ đã làm được việc khó nhất là khiến người khác hiểu mình, nên họ hào hứng thử lại thay vì sợ mắc lỗi. Đảo chiều ví dụ đó lại là ra đúng bàn ăn nhà mẹ: con vừa làm được một việc khó, mẹ khen cái đó trước, rồi mới bàn tới chuyện đọc thế nào cho đúng.
Willis còn phân tầng việc sửa lỗi theo chặng của buổi học: chặng luyện thì sửa hầu hết lỗi, chặng nói tự do thì đi vòng quanh, lắng nghe, không ngắt lời. Bà không nói đừng sửa, bà nói sửa hay không là tuỳ lúc.
Áp sang nhà mẹ: lúc hai mẹ con ngồi luyện đúng một câu thì sửa kỹ. Lúc con đang hào hứng kể chuyện bằng tiếng Anh, dù sai tùm lum, thì mẹ nghe hết, để dành chỗ cần sửa cho buổi luyện sau. Ngắt giữa câu ở chặng này là cách nhanh nhất làm con thôi kể.
Có một trạng thái mà tài liệu dạy phát âm gọi tên rất đúng: bất lực học được. Thử vài lần, không thấy kết quả tích cực nào, thế là người ta đóng lại và ngừng cố. Không phải lười, mà là đã kết luận rằng cố cũng vô ích.
Mẹ bị đúng trạng thái đó sau khi bị con cười. Thử đọc, bị chỉ ra sai. Thử lại, vẫn thấy mình lệch. Vài lần như vậy là mẹ ngừng, và từ đó tin rằng phát âm là thứ mình không sửa được.
Tài liệu đó đưa ra hai cách gỡ, cả hai đều rẻ.
Cách một, khen cụ thể và khen thường xuyên. Áp vào nhà mẹ thì thành hai chiều. Mẹ khen con cụ thể như phần trên, và mẹ cũng cần có ai đó khen mẹ cụ thể. Nếu không có ai, mẹ tự ghi lại: hôm nay mình đọc được âm cuối của từ này mà không thêm tiếng ơ ở đuôi.
Cách hai, thu âm định kỳ để chính mình nghe được khác biệt sau vài tháng. Chọn một đoạn cố định, mỗi tháng thu một lần, cùng đoạn đó, cùng cái điện thoại đó, cả mẹ và con cùng thu. Sau ba tháng, mở bản đầu tiên rồi nghe liền bản mới nhất. Trong ba tháng đó mẹ sẽ nhiều lần nghĩ mình chẳng khá lên được, vì tai mình nghe mình mỗi ngày thì không thấy gì thay đổi. Nhưng hai bản ghi cách nhau ba tháng thì ai nghe cũng ra.
Bước cuối là biến chuyện xấu hổ thành việc chung của hai người. Bốn bước, làm trong năm phút.
Một, dừng lại đúng chỗ đó. Con chỉ ra từ nào thì lấy đúng từ đó ra làm việc, đừng hẹn hôm khác.
Hai, mở bản chuẩn, cùng nghe ba lần. Lần một nghe cho quen, lần hai nghe xem chỗ nào khác cách mẹ đọc, lần ba nghe để bắt chước.
Ba, cùng đọc theo, cùng đếm. Mỗi người đọc năm lần, đọc to. Muốn hiểu ký hiệu trong từ điển ghi gì thì xem Cách đọc phiên âm tiếng Anh.
Bốn, ghi từ đó lên tờ giấy dán trên tủ lạnh. Trong tuần, ai bắt được người kia đọc sai một từ trong danh sách thì được một điểm. Con rất thích trò này, và mẹ được luyện miễn phí cả tuần.
Điểm cốt lõi là mẹ và con cùng ở một phía, thứ phải sửa là cái từ chứ không phải là mẹ.
Đừng cười xoà rồi im, cũng đừng chối. Khen con trước vì con nghe ra được khác biệt, rồi rủ con cùng mở bản chuẩn nghe lại và cùng đọc theo.
Không. Cái làm mất uy là nhận rồi không sửa gì cả. Con thấy mẹ nhận chỗ chưa chắc, đi tra, rồi tuần sau đọc khác đi, thì con học được cách xử lý cái sai.
Không nên. Lúc con nói tự do thì nghe hết, để dành chỗ cần sửa cho buổi luyện sau. Lúc ngồi luyện đúng một câu thì ngược lại, sửa kỹ mới đúng.
Không kỳ, nhưng nên nói thẳng một câu thay vì đọc như chưa có chuyện gì. Nói rằng mẹ đang học lại và nhờ con nghe giúp tuần này.
Thu âm định kỳ, một đoạn cố định, mỗi tháng một lần bằng cùng cái điện thoại. Muốn biết mình lệch ở nhóm âm nào thì làm bài Tự kiểm tra phát âm tiếng Anh.
Nếu mẹ đang ở đúng chỗ đó, im lặng vài tháng rồi và không biết bắt đầu lại thế nào, Hằng hiểu cảm giác ấy và biết nó không đáng để mẹ giữ thêm một năm nữa.
Hằng mời mẹ xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không cần chờ lịch. Trong buổi đó mẹ sẽ nghe ra chỗ nào trong câu của mình đang lệch, và hiểu vì sao lâu nay tai mẹ không tự bắt được cái sai đó. Khi mẹ nghe ra, câu của con không làm mẹ im nữa, nó thành một câu để hai mẹ con cùng làm việc.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live