Có một kiểu người Hằng gặp rất nhiều, và có thể bạn đang là người đó.
Bạn đi làm văn phòng. Tiếng Anh khá hơn đồng nghiệp một chút, đủ đọc tài liệu và trả lời email. Trong phòng, ai vướng câu nào cũng quay sang hỏi bạn. Bạn chỉ, họ hiểu, họ cảm ơn.
Rồi một hôm bạn nghĩ: hay là mình đi dạy.
Bạn mở mạng ra tìm. Toàn danh sách chứng chỉ, cái nào cũng nói là bắt buộc. Đóng máy lại, vẫn không biết bắt đầu từ đâu.
Bài này bỏ danh sách chứng chỉ, thay bằng một lộ trình bốn tầng, xếp theo thứ tự phải có chứ không phải dễ trước khó sau.
Tầng đáy, và cũng là tầng bị bỏ qua nhiều nhất.
Bạn đọc trôi tài liệu, viết email không sai ngữ pháp. Nhưng nền âm là chuyện khác hẳn: cái tai phân biệt được các âm gần nhau, và cái miệng tạo ra được âm đó cho người khác nghe.
Thiếu tầng này thì mọi thứ trên đều lung lay, vì cái gì bạn không nghe ra thì bạn không sửa được cho ai. Bạn sẽ nghe học trò đọc sai mà tai không báo, hoặc tai báo mà không biết báo cái gì.
Cái sàn cụ thể để tự đo nằm ở Giáo viên cần chuẩn phát âm tới mức nào, gồm bốn tiêu chí, và không tiêu chí nào là giọng bản xứ. Cách chạy bốn tiêu chí đó trên giọng mình nằm ở Tự kiểm tra phát âm tiếng Anh.
Đây là ranh giới thật giữa người học giỏi và người dạy được.
Chẩn đoán là nghe một người nói và gọi tên được lỗi nằm ở cấp nào. Ở Speakout, sáu cấp là Âm, Từ, Cụm, Câu, Đoạn, Bài. Rơi âm cuối là lỗi cấp Từ, nhấn đều mọi từ trong câu là lỗi cấp Câu, và hai lỗi đó có hai bài sửa khác hẳn nhau.
Không gọi tên được thì bạn chỉ nói được một câu: em đọc lại đi. Và học trò sẽ đọc lại y hệt cái sai lúc nãy.
Bộ tối thiểu để làm việc này nằm ở Ngữ âm cơ bản người hướng dẫn cần nắm. Nó không phải ngữ âm học thuật, chỉ là bản đồ để bạn chỉ đúng chỗ.
Ở tầng này có một câu Hằng hay nói, và nó là cả một cách làm nghề: coach không phải teach. Học viên nói trước, bạn nghe và chẩn đoán, rồi mới dạy đúng chỗ đang vướng. Sáu cấp và cách chúng nối nhau nằm ở Phương pháp Speakout là gì.
Tới đây bạn nghe ra và gọi tên được. Việc còn lại là biến chuyện đó thành một buổi học có đầu có cuối. Phần này có hai mảnh, và cả hai đều tự học được.
Mảnh thứ nhất, biết người học cần gì. Trong giáo trình về thiết kế chương trình dạy ngôn ngữ của Jack C. Richards, nhu cầu người học tách làm hai loại. Loại thứ nhất là cái họ cảm thấy mình cần, thường là sở thích với một kiểu hoạt động. Loại thứ hai là khoảng cách đo được giữa cái họ làm được hôm nay và cái họ cần làm được. Hai loại hay lệch nhau, và người dạy mới thường chỉ nghe loại thứ nhất.
Richards cũng nêu một nguyên tắc thực dụng: đừng tin một nguồn duy nhất, nên thu từ ba nguồn trở lên. Với lớp nhỏ, ba nguồn đó có thể là buổi nói chuyện đầu vào, một bản thu giọng học viên, và quan sát hai buổi đầu.
Mảnh thứ hai, phép thử một dòng. Đây là chỗ sắc nhất của quyển sách đó, dùng được ngay hôm nay.
Với mỗi câu bạn viết khi mô tả buổi học, hỏi: câu này đang nói học viên sẽ làm gì trong lớp, hay học viên sẽ khác đi thế nào sau khoá.
Sách liệt kê thẳng những câu không phải là mục tiêu, kiểu như học viên sẽ học kỹ năng nghe. Rồi viết lại bằng cách chuyển trọng tâm sang thay đổi ở người học: học viên sẽ học cách nghe hiệu quả trong các tương tác hội thoại và cách phát triển chiến lược nghe tốt hơn.
Nghe thì nhỏ, nhưng cả buổi học đổi theo. Câu sai dẫn bạn tới việc chuẩn bị hoạt động cho hết giờ, câu đúng dẫn bạn tới một thay đổi cụ thể ở người ngồi trước mặt.
Ba tầng trên cho bạn dạy được buổi đầu tiên. Tầng bốn quyết định sau ba năm bạn có khá hơn không. Vì dạy nhiều năm không tự động làm người ta dạy giỏi lên. Cái làm người ta giỏi lên là một vòng lặp: dạy, ghi lại, xem lại, đổi, dạy tiếp.
Có một quyển sách về thực hành phản tư cho người dạy, do Andrew Green chủ biên. Nói ngay cho sòng phẳng: sách đó viết cho giáo viên môn Ngữ văn ở Anh dạy học sinh bản xứ, nên phần nội dung môn học không dùng được cho lớp tiếng Anh của người Việt. Thứ mượn được là khung phản tư, vì cơ chế tự soi lại không phụ thuộc môn học nào.
Sách dẫn Dewey năm 1933 với ba thái độ nền: cởi mở, sẵn lòng xét nhiều phía kể cả chấp nhận rằng quan điểm mình từng giữ có thể sai. Trách nhiệm, cân nhắc kỹ hệ quả và sẵn lòng nhận hệ quả đó. Và toàn tâm, làm hết lòng chứ không làm cho có.
Sách cũng chia việc tự soi thành ba tầng chất lượng, dùng làm thang tự chấm.
Tầng mô tả. Kể lại buổi dạy, với ba câu hỏi mẫu: tôi đã dạy thế nào, lần sau làm khác đi thế nào, chuyện này làm tôi cảm thấy thế nào.
Tầng so sánh. Đặt cách nghĩ của mình cạnh cách nghĩ của người khác và cạnh kết quả nghiên cứu.
Tầng phê phán. Chấp nhận rằng không có tri thức nào chắc chắn tuyệt đối, đưa ra phán đoán hợp lý nhất dựa trên chứng cứ đang có, và đánh giá lại khi có dữ liệu mới.
Buổi nào cũng chỉ dừng ở "hôm nay dạy được, học trò vui" thì bạn mới ở tầng một.
Hai việc rẻ tiền để chạy vòng lặp này: nhật ký giảng dạy mỗi buổi ba dòng, và cho người khác dự giờ. Sách có một câu đáng nhớ: dấu hiệu người dạy đã trưởng thành là họ thấy có lợi khi được dự giờ và bàn thẳng về buổi dạy đó, chứ không né.
Đây là phần Hằng phải nói thẳng, kể cả khi không dễ nghe.
Tầng 3 và tầng 4 tự học được. Sách có, khung có, đọc và làm theo là chạy được. Nhật ký giảng dạy bạn tự viết, phép thử một dòng bạn tự soát, phân tích nhu cầu bạn tự làm với chính lớp mình.
Tầng 1 và tầng 2 thì không. Không phải vì tài liệu khó tìm, mà vì một lý do nằm trong chính cấu tạo của việc nghe: bạn không nghe ra lỗi của chính mình.
Cơ chế của nó thế này. Tai bạn đã đóng khuôn theo tiếng Việt từ rất sớm. Khi bạn phát ra một âm tiếng Anh mà tiếng Việt không có, bạn nghe nó bằng bộ lọc tiếng Việt, và nó nghe đúng với bạn. Không có cách nào tự phát hiện, vì cái đo và cái bị đo là cùng một cái tai. Ghi âm giúp được một phần, nhưng chỉ một phần, vì bạn vẫn nghe bản ghi bằng đúng bộ lọc đó.
Chỗ này bắt buộc phải có một người nghe bạn và chỉ ra. Không phải người khen bạn nói hay, mà người nói được: âm này lưỡi em đang chạm răng, lùi vào trong một chút.
Đó là lý do nhiều người tự học lên tầng 3 rất nhanh, giáo án đẹp, hoạt động phong phú, mà tầng 1 vẫn hổng. Và học trò của họ thừa hưởng đúng cái lỗ hổng đó.
Từ nền âm của chính bạn, không phải từ chứng chỉ. Ghi âm mình đọc hai phút, nghe lại theo bốn tiêu chí sàn, rồi mới tính bước sau.
Cái quyết định là bốn tầng: nền âm, chẩn đoán, vận hành buổi học, và thói quen tự soi lại. Bằng cấp không thay được tầng nào trong bốn tầng đó.
Được ở tầng 3 và tầng 4, vì sách và khung đều có sẵn. Không được ở tầng 1 và tầng 2, vì bạn nghe giọng mình bằng chính bộ lọc đã tạo ra lỗi.
Không có mốc chung, vì mỗi người xuất phát ở một chỗ khác nhau. Nhưng thứ tự thì không đổi được, và phần lớn thời gian sẽ nằm ở tầng 1.
Không, đó là nghề chẩn đoán. Người dạy giỏi không phải người nói hay nhất trong phòng, mà là người nghe ra chính xác học trò đang vướng ở đâu.
Nếu bạn đang muốn đi dạy, phần khó nhất không nằm ở chỗ bạn nghĩ. Nó nằm ở tầng 1, chỗ bạn không tự kiểm được bằng chính cái tai của mình.
Hằng mời bạn xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không phải chờ lịch. Bạn sẽ nghe được nền âm của mình chắc tới đâu, và thấy luôn cách một người hướng dẫn chẩn đoán lỗi, thứ sau này bạn sẽ làm với học trò của mình.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live