Mười một giờ đêm. Bạn mở một video tên đại loại là "nói tiếng Anh như người bản xứ trong 30 ngày". Bạn nghe từng câu, nhại theo từng câu, cố kéo giọng mình về phía giọng trong video.
Rồi bạn bật máy ghi âm điện thoại, đọc lại đúng đoạn đó, và nghe lại bản ghi của mình.
Vẫn ra giọng Việt. Vẫn không giống.
Bạn tắt máy, và kết luận một câu mà bạn đã kết luận nhiều lần trước đó: chắc mình không có khiếu.
Hôm sau bạn vào công ty. Anh đồng nghiệp phòng bên nói tiếng Anh giọng rất nặng, người nghe phải căng tai. Vậy mà anh ấy vẫn trình bày được, vẫn chốt được việc. Còn bạn thì ngồi im.
Nếu cảnh đó quen với bạn, vấn đề không nằm ở khiếu. Nó nằm ở cái đích bạn đang nhắm.
Trong Speakout, đích được phát biểu rất gọn: mục tiêu là người ta hiểu mình. Không phải giọng bản xứ.
Hai cái đích này dẫn tới hai cuộc đời học tiếng Anh khác hẳn nhau.
Đích "người ta hiểu mình" là đích đo được. Bạn nói một câu, người kia hiểu ngay hoặc không hiểu ngay. Câu trả lời hiện ra trong một giây, trên gương mặt người đối diện. Bạn biết mình đang ở đâu và biết lúc nào thì đủ.
Đích "giống người bản xứ" thì không có vạch đích. Luyện thêm một tháng, giọng nhích lên một chút, câu hỏi vẫn còn nguyên: đã giống chưa. Mỗi lần nghe lại bản ghi, bạn chỉ có thể trả lời "chưa". Một đích mà câu trả lời luôn là chưa thì không phải cái đích, nó là cái máy sản xuất mặc cảm.
Có một câu học viên viết cho Hằng, chỉ đúng chỗ đau thật: "tôi nói họ không hiểu, họ nói tôi không hiểu, mặc dù câu tôi nói hoàn toàn đúng ngữ pháp... Tôi rất buồn".
Nỗi đau ở đó không phải "giọng tôi chưa giống người Mỹ". Nỗi đau là người ta không hiểu tôi. Và may cho tất cả chúng ta, thứ đó sửa được, còn thứ kia thì không.
Trong sáu cấp của Speakout là Âm, Từ, Cụm, Câu, Đoạn, Bài, cấp Âm xếp trước tiên chính vì lý do này. Sửa âm không phải để nghe cho hay. Sửa âm là để câu của bạn ra khỏi miệng và vào tai người khác nguyên vẹn.
Phần trên là cách Speakout đã làm việc suốt nhiều năm với người Việt. Phần dưới đây là bốn chỗ trong tài liệu chuyên môn quốc tế cùng chỉ về một hướng. Hằng để chúng sau, vì thứ tự đúng là như vậy: thực tế trước, sách chống lưng sau.
Quyển *English Phonology and Pronunciation Teaching* của Pamela Rogerson-Revell, năm 2011, trình bày nghiên cứu của Jennifer Jenkins năm 2000 về tiếng Anh dùng làm ngôn ngữ chung giữa những người không phải bản xứ.
Kết luận của Jenkins: không khả thi mà cũng không cần thiết dạy trọn bộ tương phản âm cho người học trong bối cảnh đó. Bà rút ra một tập hợp thu hẹp, gọi là lõi thiết yếu cho mức dễ hiểu, gồm bốn nhóm:
Bốn nhóm này ngắn hơn nhiều so với danh sách mà một khoá phát âm thông thường đặt lên vai bạn. Jenkins nói thẳng rằng lõi này thu nhỏ khối lượng công việc cho phần lớn người học.
Một điểm phải nói cho sòng phẳng, vì chính Jenkins tự khoanh vùng như vậy: kết luận trên áp cho bối cảnh người không bản xứ nói với người không bản xứ. Với phần lớn người đi làm ở Việt Nam thì đây đúng là bối cảnh hằng ngày, vì đồng nghiệp và đối tác của bạn đến từ nhiều nước. Nếu bạn chủ yếu nói với người bản xứ, ví dụ bạn đang định cư, thì đọc thêm bài Nghe tiếng Anh nhiều giọng khác nhau để thấy bốn nhóm này dùng ra sao cho cái tai của bạn.
Đây là chỗ Hằng thấy nhiều người ngạc nhiên nhất.
Quyển *How to Teach Speaking* của Scott Thornbury, năm 2005, mô tả bảng tiêu chí chấm của một kỳ thi nói chuẩn hoá quốc tế. Ở hạng mục phát âm, tiêu chí ghi rõ khả năng tạo ra phát ngôn hiểu được, gồm phát âm từng âm, nối từ hợp lý, dùng trọng âm và ngữ điệu để truyền đúng ý. Và ghi thêm một câu: giọng tiếng mẹ đẻ được chấp nhận, miễn là giao tiếp không bị cản trở.
Nghĩa là ngay trong một kỳ thi có người chấm ngồi trước mặt, giọng Việt của bạn không bị trừ điểm. Cái bị trừ là chỗ người nghe không hiểu được bạn.
Cùng quyển đó còn một câu Hằng muốn bạn giữ lại. Sách nhắc người dạy rằng ngay cả người bản xứ cũng bật ra những câu sai ngữ pháp khi họ nói nhanh và không kịp tự kiểm. Vì vậy đòi hỏi người học chính xác hơn mức người bản xứ làm được là một đòi hỏi không công bằng.
Bạn đọc lại câu đó một lần nữa, và thử áp vào chính mình. Bao lâu nay bạn có đang đòi ở mình một mức mà người bản xứ cũng không đạt không.
Đây là chỗ chống lưng chặt nhất, và nó đến từ chỗ ít ai nghĩ tới: từ định nghĩa.
Vivian Cook, trong *Second Language Learning and Language Teaching* bản thứ năm năm 2016, định nghĩa người bản xứ theo cách phổ biến nhất: người đã nói ngôn ngữ đó từ thời thơ ấu.
Từ định nghĩa này, ông rút ra kết luận rất cứng: một ngôn ngữ học sau này thì không thể là tiếng mẹ đẻ, bất kể bạn nói lâu bao nhiêu hay giỏi bao nhiêu. Người học ngôn ngữ thứ hai không thể trở thành người bản xứ theo định nghĩa, nên đó không phải một thước đo thành công dùng được.
Chỗ này quan trọng, nên Hằng nói lại cho rõ. Không phải "giống người bản xứ thì khó". Là "giống người bản xứ" không phải một mức trình độ để leo tới, mà là một tư cách gắn với việc bạn lớn lên ở đâu. Bạn không trượt kỳ thi đó. Bạn chưa bao giờ được ghi danh vào kỳ thi đó, cũng như một người sinh ra ở Anh không thể thi để trở thành người sinh ra ở Quảng Trị.
Cook còn nêu hai cái hại của việc lấy người bản xứ làm mẫu. Một là làm người học nản, vì họ sớm nhận ra mình sẽ không bao giờ giống được. Hai là nó bó họ vào phạm vi của người chỉ biết một thứ tiếng, trong khi cái đáng giá của người biết hai thứ tiếng lại nằm ở chỗ khác.
Và ông viết một khuyến nghị cho người dạy mà Hằng thấy đúng với cả người tự học: hãy nói cho người học biết họ đang thành công tới đâu với tư cách một người dùng ngôn ngữ thứ hai, thay vì ngụ ý rằng họ thất bại vì không nói được như người bản xứ.
Trong một tài liệu đào tạo giáo viên phát âm, mục tiêu của việc dạy phát âm được phát biểu gọn trong ba chữ: rõ ràng, thoải mái, dễ hiểu. Tài liệu nói rõ đó là phát triển hiệu quả giao tiếp, không phải phát âm giống người bản xứ.
Cùng tài liệu đó có một ý Hằng muốn để lại cuối phần này, vì nó chạm tới chỗ mềm hơn kỹ thuật.
Tài liệu nói chất giọng là một thông điệp về gốc gác và lịch sử của một người, và nhiều người có thể không muốn từ bỏ nó hoàn toàn. Điều đó được ghi nhận như một chuyện bình thường, không phải một khuyết điểm cần khắc phục.
Bạn có quyền nghe ra là người Việt khi nói tiếng Anh. Cái bạn cần bỏ không phải gốc gác của mình, mà là những chỗ làm người nghe không dựng lại được từ bạn vừa nói.
Câu hỏi "mình đã giống người bản xứ chưa" là câu hỏi không có đáp án. Bỏ nó đi, thay bằng sáu câu hỏi có đáp án.
Một, trong một cuộc trò chuyện mười lăm phút, bạn bị hỏi lại mấy lần. Đếm được. Tuần này bảy lần, tháng sau ba lần, đó là tiến bộ thật.
Hai, khi bị hỏi lại, bạn nói lại lần hai thì người ta ra chưa, hay phải viết ra giấy. Ra ở lần hai nghĩa là âm của bạn chỉ hơi lệch. Phải viết ra giấy nghĩa là từ đó đang lưu sai trong kho âm của bạn.
Ba, có cụm từ nào bạn nói lần nào cũng bị hỏi lại không. Ghi lại đúng những từ đó. Đây là danh sách sửa của bạn, cá nhân hoá hơn mọi giáo trình bán sẵn.
Bốn, thu âm chính mình đọc một đoạn năm câu, nghe lại sau một tháng. Đây là cách duy nhất để so với chính mình thay vì so với người trong video. Giữ file, đặt tên theo ngày.
Năm, bốn nhóm trong lõi ở phần trên, bạn giữ được mấy nhóm. Phụ âm có rõ không, cụm phụ âm đầu từ có đủ không, cặp nguyên âm dài ngắn có ra hai thứ khác nhau không, trong một câu bạn có nhấn vào đúng từ mang tin mới không.
Sáu, sau cuộc nói chuyện, người ta đáp lại đúng ý bạn hay đáp lệch. Đây là phép đo cuối cùng và thật nhất. Họ hiểu thì việc chạy tiếp.
Sáu câu này đều trả lời được trong tuần này. Còn câu "mình đã giống bản xứ chưa" thì mười năm nữa bạn vẫn không trả lời được.
Nếu bạn muốn một bài đo có cấu trúc theo đúng sáu cấp, Hằng viết sẵn ở bài Tự kiểm tra phát âm tiếng Anh.
Đánh dấu những dòng đúng với bạn hiện tại.
Từ bốn dòng trở lên, bạn đang nhắm một cái đích đo được. Dưới hai dòng thì cái đích của bạn đang nằm ở chỗ không ai với tới, và đó là lý do bạn luyện mãi mà vẫn thấy chưa đủ.
Không cần, và cũng không phải là thứ để nhắm tới, vì theo định nghĩa thì đó là một tư cách chứ không phải một trình độ.
Đích đúng là người ta hiểu bạn ngay lần đầu. Đích đó đo được, sửa được, và có chỗ dừng.
Giữ giọng Việt của bạn. Bỏ những chỗ làm người nghe không dựng lại được từ bạn vừa nói. Hai việc đó không mâu thuẫn với nhau chút nào.
Không cần. Theo định nghĩa phổ biến, người bản xứ là người nói ngôn ngữ đó từ thời thơ ấu, nên đó là một tư cách chứ không phải một mức trình độ để leo tới. Đích dùng được là người nghe hiểu bạn.
Không. Trong bảng tiêu chí chấm của một kỳ thi nói chuẩn hoá quốc tế, giọng tiếng mẹ đẻ được ghi rõ là được chấp nhận, miễn giao tiếp không bị cản trở. Cái bị tính là chỗ người nghe không hiểu được.
Rất cần, nhưng sửa vì lý do khác. Sửa để câu của bạn vào được tai người khác nguyên vẹn, không phải để nghe cho giống ai. Bốn nhóm cần giữ đã nêu trong bài.
Đo bằng số lần bị hỏi lại trong một cuộc trò chuyện, và bằng việc người ta đáp lại đúng ý bạn hay đáp lệch. Đây là hai thứ có câu trả lời ngay trong tuần này.
Không sai. Nhưng nên đi đúng thứ tự. Chốt xong phần làm người ta hiểu rồi hãy đi tiếp phần làm cho hay, vì phần đầu quyết định bạn có nói được hay không, còn phần sau chỉ quyết định bạn nói dễ nghe tới đâu.
Nếu bạn đã nhiều lần thu âm mình rồi tắt máy với ý nghĩ mình không có khiếu, Hằng mong bạn ra khỏi bài này với một ý nghĩ khác: bạn không thiếu khiếu, bạn đang chấm mình bằng một cái thước không ai đo được.
Hằng mời bạn xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không phải chờ lịch. Trong buổi đó Hằng chỉ cho bạn thấy chỗ nào trong câu của bạn đang làm người nghe mất dấu, và vì sao chỗ đó chẳng liên quan gì tới việc giọng bạn là giọng Việt.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live