Có một câu chuyện lặp đi lặp lại trong hộp thư của Hằng.
Người viết kể rằng họ có chứng chỉ. Có người Toeic sáu trăm, có người IELTS sáu chấm. Đủ điểm để nộp hồ sơ, đủ điểm để qua vòng lọc. Nhưng tới lúc ngồi trước một người nước ngoài thì miệng cứng lại, và điều tệ hơn là họ nghe cũng không kịp.
Kèm theo đó thường là một câu tự trách: em có bằng mà em vẫn không nói được, chắc em có vấn đề gì đó.
Hằng muốn gỡ cái tự trách đó ngay từ đầu. Bạn không có vấn đề gì cả. Bạn chỉ đang dùng một cái thước để đo một thứ mà nó không đo.
Hãy nhìn thẳng vào cấu tạo của các kỳ thi.
Phần đọc: bạn có thời gian, có thể đọc lại, có thể đoán từ ngữ cảnh trên giấy. Phần viết: bạn có thời gian sắp xếp ý. Phần nghe: âm thanh được thu trong phòng, người đọc phát âm rõ, nói với tốc độ có kiểm soát, và thường không nối âm nhiều như đời thật.
Phần nói, nếu có, cũng diễn ra trong khung định sẵn với những chủ đề đã ôn.
Tất cả những phần đó đều đo được bằng kiến thức tích luỹ. Mà kiến thức thì bạn có thật, nên bạn được điểm thật. Cái bằng của bạn không giả.
Nhưng giao tiếp đời thật không giống bất kỳ phần nào ở trên. Người ta nói nhanh, nói dính, nói xen tiếng cười và tiếng ồn, không lặp lại cho bạn, và không chờ bạn ráp câu.
Hằng hay dùng hình ảnh tảng băng trôi. Điểm số đo phần nổi trên mặt nước: từ vựng, ngữ pháp, kỹ năng làm bài. Giao tiếp thì nằm ở phần chìm: âm, nhịp, phản xạ. Phần chìm mới là phần quyết định con tàu có va hay không.
Một, kho âm trong đầu bạn có đúng không. Bạn học từ theo mặt chữ và theo cách đọc Việt hoá. Não bạn lưu bản đó. Khi người bản xứ phát âm thật, não đối chiếu không thấy khớp nên coi như từ lạ. Bạn nghe không ra một từ mình biết rõ. Bài thi không phát hiện được chuyện này, vì trong bài thi người ta đọc rõ và chậm.
Hai, bạn có xử lý được chuỗi dính không. Người bản xứ nói liền mạch, các từ trượt vào nhau. Tai bạn đang tìm từng từ rời trong một dải liền nên bắt không kịp. Đây là lý do bạn thấy họ nói nhanh khủng khiếp, trong khi nhìn phụ đề lại thấy câu rất bình thường.
Ba, lời có ra khỏi miệng được không. Bài thi cho bạn thời gian. Cuộc trò chuyện thì không. Nếu mỗi câu bạn phải nghĩ tiếng Việt rồi dịch rồi ráp, bạn luôn chậm hơn nhịp của cuộc nói chuyện.
Ba thứ này đều quy về một gốc: phần âm. Đó là lý do Hằng luôn nói phát âm là móng nhà, không phải vì nó đẹp mà vì cả nghe lẫn phản xạ đều dựng trên nó.
Đây là phần Hằng nói thật, dù nghe hơi nghịch.
Người mới bắt đầu là tờ giấy trắng. Chỉ cần chỉ đúng thì họ đi thẳng.
Người đã học nhiều năm và có điểm số thì khác. Họ đã đọc sai một số âm suốt mười năm, và cái sai đó đã khắc vào tiềm thức. Hiện tượng này gọi là hoá thạch. Muốn sửa thì phải gỡ nếp cũ trước rồi mới đắp nếp mới, nên tốn công hơn.
Thêm nữa, có một rào cản tâm lý riêng của nhóm này: chấp nhận quay lại phần cơ bản khi mình đã có bằng. Nhiều người thấy việc đó như hạ mình. Ai vượt được cảm giác đó thì đi rất nhanh sau đó, vì vốn từ và ngữ pháp của họ đã sẵn.
Bước một, đo lại kho âm. Lấy hai mươi từ bạn dùng nhiều nhất, tra phiên âm, đọc to, ghi âm, so với bản mẫu. Phần lớn người có bằng sẽ phát hiện mình đọc sai một số lượng từ đáng kể. Đây là bước gây sốc nhưng cần thiết.
Bước hai, sửa các âm gốc đang lệch. Không phải sửa từng từ, mà sửa âm. Sửa âm một lần thì mọi từ chứa âm đó đều đúng theo.
Bước ba, tập nối âm. Đây là mắt xích giữa nghe và nói mà bài thi không đụng tới.
Bước bốn, chuyển từ học từ rời sang học cụm. Phản xạ hình thành ở cấp cụm chứ không ở cấp câu.
Điểm hay của người có bằng là bạn không phải học lại từ vựng hay ngữ pháp. Toàn bộ vốn của bạn vẫn nguyên đó, chỉ cần cái nền được sửa là nó dùng được ngay.
Ngày một, chọn hai mươi từ bạn dùng nhiều nhất trong công việc. Tra phiên âm từng từ.
Ngày hai, đọc to hai mươi từ đó, ghi âm, so với bản mẫu trong từ điển. Đánh dấu từ nào bạn đang đọc khác.
Ngày ba và bốn, sửa các âm gốc xuất hiện trong nhóm từ đã đánh dấu.
Ngày năm, lấy một đoạn hội thoại tự nhiên ba mươi giây, nghe và ghi ra chỗ bạn không cắt được thành từ.
Ngày sáu, đối chiếu với lời, đọc to đúng những chỗ đó.
Ngày bảy, nghe lại đoạn cũ và bản ghi ngày hai. Ghi nhận mình đã khác chỗ nào.
Cái bằng của bạn không vô dụng. Nó đo đúng thứ nó đo, và bạn có thật những thứ đó.
Cái thiếu nằm ở phần chìm: kho âm, khả năng xử lý chuỗi dính, và đường bật ra thành lời.
Sửa đúng phần đó thì toàn bộ vốn sẵn có của bạn lập tức dùng được. Đây là lý do nhóm có bằng thường bứt lên rất nhanh sau khi chịu quay lại phần nền.
Nếu bạn muốn hiểu vì sao nhiều năm học mà nền vẫn lệch, đọc Học tiếng Anh mãi không tiến bộ. Nếu bạn kẹt ở mức trung cấp lâu năm, xem Cao nguyên trung cấp tiếng Anh. Bắt đầu lại từ nền thì vào bài trụ Phát âm tiếng Anh: học từ gốc cho người Việt.
Vì các kỳ thi đo kiến thức tích luỹ, còn giao tiếp đời thật phụ thuộc vào kho âm, khả năng xử lý chuỗi nối và tốc độ bật ra thành lời. Đó là những thứ bài thi gần như không chạm tới.
Không. Nó đo đúng phần nó đo và mở được nhiều cánh cửa. Chỉ là nó không phải thước đo cho khả năng giao tiếp thật.
Từ việc đo lại kho âm với những từ mình dùng nhiều nhất, rồi sửa các âm gốc đang lệch. Không cần học lại từ vựng hay ngữ pháp.
Không. Đó là sửa móng, không phải học lại từ đầu. Vốn từ và ngữ pháp của bạn vẫn nguyên và sẽ dùng được ngay khi nền được sửa.
Vì trong bài thi người ta đọc rõ, chậm, ít nối âm. Đời thật thì nói dính và nhanh hơn. Xem thêm Nối âm trong tiếng Anh.
Nếu bạn có bằng mà vẫn không nói được, Hằng muốn bạn biết đây là chuyện rất phổ biến và nó có nguyên nhân rõ ràng. Hằng mời bạn xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không phải chờ lịch. Khi phần nền được sửa, cái vốn bạn đã tích luỹ bao năm sẽ bắt đầu sinh lời.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live