Có một câu người học hay viết cho Hằng, viết hoa cả dòng vì bức bối: tiếng Anh của mình vẫn không tiến triển gì.
Kèm theo đó thường là một câu nữa, câu này mới đúng là cốt lõi: biết là mình sai chỗ nào đó, mà không biết sai chỗ nào.
Bạn đã học nhiều năm. Đã qua vài trung tâm. Đã mua khoá online. Có người đã có chứng chỉ. Vậy mà nghe vẫn không kịp, nói vẫn không ai hiểu ngay.
Nếu bạn đang ở đó, có một cái tên cho hiện tượng này, và biết tên nó rồi thì bạn sẽ hiểu vì sao càng học chăm càng không nhích.
Hoá thạch là tình trạng học hoài không thấy tiến bộ, dù đã bỏ ra rất nhiều thời gian và thử nhiều phương pháp.
Nguyên nhân: nền phát âm sai đã bị khắc sâu vào tiềm thức qua nhiều năm. Càng học lên cao, cái sai càng bám chặt, vì mỗi từ mới bạn học đều được đọc theo cái nền sai đó.
Hình dung thế này. Bạn xây một ngôi nhà trên móng nghiêng. Xây một tầng thì độ nghiêng còn nhỏ. Xây tới tầng năm thì nghiêng thấy rõ. Lúc đó bạn muốn sửa, phải phá xuống khá nhiều. Người mới xây một tầng lại sửa nhanh hơn bạn.
Đây là lý do có chuyện tưởng vô lý: người học mười năm đôi khi sửa lâu hơn người mới bắt đầu. Không phải vì họ kém, mà vì họ phải gỡ trước khi xây.
Qua nhiều năm đồng hành, Hằng thấy hoá thạch tập trung ở ba nhóm.
Nhóm một: thành thạo cao, chính xác thấp. Đây là người đã có chứng chỉ, đã đi làm với người nước ngoài, đã dùng tiếng Anh nhiều năm. Họ nói được, nói khá trôi, nhưng người nghe vẫn phải căng tai ở một số chỗ. Họ cảm thấy có gì đó sai mà không xác định được.
Nhóm này gỡ nặng nhất, vì phải chấp nhận nói chậm lại và có ý thức về từng từ trong một giai đoạn. Cảm giác như đi lùi. Nhưng ai chịu đi qua giai đoạn đó thì sau khi xây lại, họ tiến rất xa.
Nhóm hai: tự học nhiều, điểm số tốt, ít giao tiếp. Vốn ngữ pháp và từ vựng chắc, làm bài đọc tốt. Họ loay hoay tìm khoá giao tiếp, khoá luyện thi, tức là luyện phần ngọn, mà không nhận ra gốc nằm ở phát âm.
Nhóm này khi được chỉ đúng chỗ thì tiến bộ khá nhanh, vì phần từ vựng và ngữ pháp của họ đã sẵn, chỉ thiếu mỗi cái nền âm.
Nhóm ba: chưa học nhiều, mang mặc cảm không có năng khiếu. Nghe thì tưởng khó nhất, thực ra dễ nhất. Họ còn là tờ giấy tương đối trắng, không phải gỡ nhiều nếp cũ.
Nếu bạn thuộc nhóm ba, tin tốt là bạn có lợi thế mà bạn không biết mình đang có.
Phản xạ tự nhiên khi thấy mình không tiến là học thêm: thêm khoá, thêm ứng dụng, thêm từ vựng, thêm giờ nghe.
Nhưng nếu vấn đề là nền sai, thì học thêm chỉ làm dày thêm phần xây trên nền sai đó.
Hằng hay nói: luyện tập tạo nên sự hoàn hảo, nhưng luyện tập sai thì kết quả sai hoàn toàn. Mỗi giờ bạn luyện với âm sai là một giờ khắc sâu thêm cái sai.
Đây là lý do có người bỏ ra rất nhiều tiền và thời gian mà kết quả không tương xứng. Không phải họ lười. Họ chăm chỉ đúng vào chỗ không giải quyết được vấn đề.
Bước một, xác định mình đang sai chỗ nào. Đây là bước bạn không tự làm hết được, và cũng là bước quan trọng nhất. Bạn ghi âm giọng mình, so với bản mẫu, dùng cặp từ tối thiểu để tự chấm. Những âm bạn nghe ra khác biệt thì bạn tự gỡ được. Những âm tai bạn chưa phân biệt nổi thì cần người nghe giúp, mà đó lại đúng là nhóm âm gây hại nhất.
Bước hai, chấp nhận nói chậm lại một thời gian. Đây là phần tâm lý khó chịu nhất, nhất là với nhóm một. Bạn đang nói khá trôi, giờ phải nói chậm và để ý từng âm. Cảm giác như thụt lùi. Nhưng đó là dấu hiệu bạn đang gỡ đúng.
Bước ba, xây lại theo đúng thứ tự. Âm, Từ, Cụm, Câu, Đoạn, Bài. Không nhảy cóc. Mỗi cấp là nguyên liệu của cấp sau.
Bước bốn, luyện đều trong một khoảng đủ dài. Cái nếp cũ hình thành trong nhiều năm, không gỡ trong hai tuần. Hằng hay ví học viên như cây con cần được chăm trong vườn ươm một thời gian trước khi đem trồng đại trà. Chăm nửa chừng rồi bỏ thì cây quay về trạng thái cũ.
Đây là chỗ Hằng phải nói thật.
Với hoá thạch, tự học rất khó gỡ hết. Lý do không phải bạn thiếu tài liệu, mà vì bạn không nghe ra được cái sai của chính mình. Tai bạn đã quen với âm sai suốt nhiều năm, nên nó nghe âm sai thành âm đúng.
Thêm nữa, cấu tạo mỗi người một khác: lưỡi, môi, hơi thở, âm lực. Cùng một hướng dẫn, hai người làm ra hai kết quả. Video chỉ được cách làm chung, không nhìn được miệng bạn đang lệch chỗ nào.
Đây là lý do Hằng luôn nói phát âm cần coach chứ không thể chỉ teach.
Ngày một, tự xếp mình vào một trong ba nhóm ở trên. Việc này giúp bạn biết mình cần gỡ nhiều hay ít.
Ngày hai, ghi âm giọng mình đọc một đoạn ngắn. Giữ lại làm mốc.
Ngày ba, làm bài cặp từ tối thiểu với mười cặp. Ghi ra những cặp bạn nghe giống hệt nhau.
Ngày bốn và năm, sửa những âm trong danh sách đó, mỗi âm lặp mười lần.
Ngày sáu, đọc lại đoạn ngày hai, ghi âm, so hai bản.
Ngày bảy, viết ra ba âm bạn vẫn chưa gỡ được dù đã cố. Đây là danh sách bạn cần người nghe giúp, và nó quý hơn cảm giác mơ hồ rằng mình dở.
Nếu bạn đã học nhiều năm mà vẫn kẹt, nhiều khả năng đó là hoá thạch chứ không phải bạn kém.
Học thêm không giải quyết được, vì vấn đề nằm ở nền chứ không ở lượng. Phải gỡ trước rồi xây lại theo đúng thứ tự.
Và chấp nhận rằng giai đoạn gỡ sẽ có cảm giác đi lùi. Đó là dấu hiệu đúng đường, không phải dấu hiệu thất bại.
Nếu bạn nghe mãi vẫn không kịp người bản xứ, đọc thêm Vì sao nghe tiếng Anh không hiểu. Còn muốn bắt đầu lại từ nền, xem bài trụ Phát âm tiếng Anh: học từ gốc cho người Việt.
Thường vì nền phát âm sai đã khắc sâu qua nhiều năm, gọi là hoá thạch. Mỗi từ mới học đều được đọc theo nền sai đó, nên càng học càng dày thêm cái sai.
Có, thường khó hơn, vì phải gỡ nếp cũ trước khi xây mới. Người mới bắt đầu còn là tờ giấy trắng nên đi thẳng được.
Không, nếu khoá đó vẫn xây trên nền cũ. Vấn đề nằm ở nền chứ không ở lượng kiến thức. Phải quay lại xử lý phần âm.
Vì tai bạn đã quen với âm sai suốt nhiều năm nên nghe âm sai thành âm đúng. Ghi âm và dùng cặp từ tối thiểu giúp bạn phát hiện một phần, phần còn lại cần người nghe.
Tuỳ mức độ hoá thạch và mức luyện đều của bạn. Hằng không đưa con số chung. Nhưng nếp hình thành trong nhiều năm thì không gỡ xong trong vài tuần, cần kiên trì một khoảng đủ dài.
Nếu bạn đã học rất nhiều năm mà vẫn thấy mình đứng yên, Hằng muốn bạn biết đây là hiện tượng có tên, có nguyên nhân, và có đường ra. Hằng mời bạn xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không phải chờ lịch. Nhìn ra đúng chỗ mình đang mắc rồi thì bạn sẽ thôi trách mình, và bắt đầu đi được.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live