Có một kiểu người học mà Hằng gặp rất nhiều, và họ khổ theo một cách riêng.
Họ không phải người mất gốc. Họ đọc hiểu tốt, làm bài được, có khi đã có chứng chỉ. Họ nói được, không đến nỗi á khẩu. Nhưng nghe người bản xứ nói tự nhiên thì vẫn không kịp, phản xạ vẫn chậm, và cảm giác chung là mình đứng yên đã mấy năm rồi.
Họ nói với Hằng: em có IELTS sáu chấm mà nghe native vẫn không ra, em không hiểu mình đang thiếu cái gì.
Cái vùng đó có tên. Người ta gọi là cao nguyên trung cấp. Đó là quãng A2 tới B1 trên khung CEFR, và đây là chỗ đông người kẹt nhất trong cả hành trình học tiếng Anh.
Có ba lý do chồng lên nhau.
Lý do thứ nhất, quãng này dài hơn quãng trước rất nhiều. Đi từ số không lên A2 tương đối nhanh, vì mỗi tuần bạn học được cái mới và thấy rõ mình tiến. Đi từ A2 lên B2 thì tốn thời gian gấp nhiều lần, mà cảm giác tiến bộ lại mờ hẳn. Bạn vẫn học đều, vẫn bỏ công, mà không thấy gì thay đổi.
Lý do thứ hai, những gì đưa bạn tới đây không đưa bạn đi tiếp. Ở giai đoạn đầu, thêm từ vựng và thêm ngữ pháp là đủ để nhích lên. Tới trung cấp thì bạn đã có đủ hai thứ đó rồi. Thêm nữa cũng không giải quyết được cái đang chặn bạn.
Lý do thứ ba, và đây là lý do nặng nhất: cái đang chặn bạn không nằm ở chỗ bạn đang tìm. Bạn đi tìm khoá giao tiếp, khoá luyện thi, tài liệu nâng cao. Đó là luyện phần ngọn. Còn cái chặn bạn nằm ở gốc, ở phần âm.
Trong các chương trình chuyên sâu của Hằng, khoảng tám mươi phần trăm học viên kẹt đúng ở vùng A2 tới B1 này. Con số đó không phải để doạ bạn. Nó để bạn biết rằng bạn không lẻ loi, và đây là hiện tượng có quy luật chứ không phải bạn kém.
Ở mức trung cấp, bạn đã có đủ từ để nói ý mình muốn nói. Bạn đã biết đủ ngữ pháp để ráp câu.
Khoảng cách còn lại giữa biết và nói được nằm ở hai thứ, và hai thứ này dính vào nhau.
Thứ nhất là âm. Bạn nói ra một câu đúng, nhưng âm phát ra lệch nên người nghe phải căng tai. Họ hỏi lại. Bạn ngại. Lần sau bạn nói ít đi. Nói ít đi thì không luyện, không luyện thì đứng yên.
Và chiều ngược lại cũng vậy: kho âm trong đầu bạn lưu bản Việt hoá, nên khi người bản xứ phát âm thật, não bạn đối chiếu không thấy khớp. Bạn nghe không ra một từ mà bạn biết rõ trên giấy. Đây chính là lý do có IELTS mà nghe vẫn hụt.
Thứ hai là sự tự tin, mà tự tin thì lại là hệ quả của cái thứ nhất. Khi bạn không chắc mình phát ra đúng hay sai, mỗi câu nói ra đều kèm một dấu hỏi. Cái dấu hỏi đó làm bạn chậm lại, và người ta gọi đó là phản xạ kém.
Nên hai thứ này thực chất là một. Xử lý cái âm thì cả hai cùng chuyển.
Phản xạ tự nhiên khi thấy mình giậm chân là học thêm. Thêm khoá, thêm sách, thêm giờ nghe, thêm từ.
Nhưng nếu phần nền đang lệch, học thêm chỉ làm dày thêm phần xây trên nền lệch đó. Mỗi từ mới bạn học đều được đọc theo cái nền cũ, nên mỗi từ mới là một viên gạch lệch nữa.
Đây cũng là lý do có người bỏ ra rất nhiều tiền cho nhiều khoá mà kết quả không tương xứng. Họ không lười. Họ chăm chỉ đúng vào chỗ không giải quyết được vấn đề.
Hằng hay lấy hình ảnh thùng nước ghép bằng nhiều thanh gỗ. Nước trong thùng chỉ dâng tới thanh gỗ thấp nhất, dù các thanh khác cao bao nhiêu. Bạn đang đắp thêm cho những thanh vốn đã cao, trong khi thanh thấp nhất vẫn nguyên đó.
Nghe thì như đi lùi, nhưng đây là đường ngắn nhất Hằng biết.
Có một nguyên tắc Hằng hay nhắc, lấy từ Edward Deming: làm đúng mười lăm phần trăm đầu tiên của một hệ thống thì tám mươi lăm phần trăm còn lại nhẹ đi rất nhiều. Với tiếng Anh, mười lăm phần trăm đó là phát âm.
Với người ở cao nguyên trung cấp, việc này có một lợi thế lớn: bạn đã có sẵn từ vựng và ngữ pháp. Nghĩa là khi phần âm được sửa, bạn không phải học lại gì cả. Toàn bộ vốn có sẵn của bạn lập tức dùng được. Đó là lý do nhóm này khi được chỉ đúng chỗ thì tiến rất nhanh, nhanh hơn hẳn người mới bắt đầu.
Cái giá phải trả là giai đoạn đầu bạn sẽ thấy như thụt lùi. Bạn đang nói khá trôi, giờ phải nói chậm lại và để ý từng âm. Cảm giác rất khó chịu. Nhưng đó là dấu hiệu bạn đang gỡ đúng chỗ, không phải dấu hiệu bạn làm sai.
Ngày một, ghi âm giọng mình đọc một đoạn ba mươi giây. Giữ lại làm mốc, đừng nghe vội.
Ngày hai, làm bài cặp từ tối thiểu với mười lăm cặp. Ghi ra những cặp bạn nghe giống hệt nhau. Đây là những âm bạn đang gộp làm một.
Ngày ba và bốn, sửa các âm trong danh sách. Mỗi âm lặp mười lần, có ghi âm.
Ngày năm, lấy hai mươi từ bạn dùng nhiều nhất trong công việc, tra lại phát âm. Bạn sẽ giật mình vì số từ mình đọc sai bao lâu nay.
Ngày sáu, đọc lại đoạn ngày một, ghi âm, đặt hai bản cạnh nhau.
Ngày bảy, viết ra ba âm bạn chưa tự gỡ được. Danh sách này quý hơn cảm giác mơ hồ rằng mình dở.
Cao nguyên trung cấp không phải trần năng lực của bạn. Nó là dấu hiệu bạn đã đi hết quãng đường mà phương pháp cũ đưa bạn đi được.
Muốn đi tiếp thì phải đổi thứ đang làm, không phải làm nhiều hơn thứ cũ.
Nếu bạn muốn hiểu vì sao học nhiều mà nền vẫn sai, đọc Học tiếng Anh mãi không tiến bộ. Nếu bạn hụt nhất ở phần nghe, xem Vì sao nghe tiếng Anh không hiểu. Còn muốn xem toàn bộ sáu cấp của lộ trình, đọc bài trụ Phát âm tiếng Anh: học từ gốc cho người Việt.
Là vùng kẹt ở mức A2 tới B1 theo khung CEFR, nơi người học đã có đủ từ vựng và ngữ pháp nhưng vẫn nghe không kịp và nói không trôi. Đây là chỗ đông người kẹt nhất trong cả hành trình.
Vì chứng chỉ đo phần đọc, viết và nghe có kịch bản, còn giao tiếp thật phụ thuộc vào âm. Kho âm sai thì bạn không nhận ra từ khi người bản xứ nói tự nhiên.
Thường không, nếu phần nền chưa được sửa. Ở mức này bạn không thiếu kiến thức, bạn thiếu cái nền âm, nên thêm kiến thức không giải quyết được.
Tuỳ mức độ nền âm hiện tại và mức luyện đều. Hằng không đưa con số chung. Nhưng người ở mức trung cấp thường tiến nhanh sau khi sửa âm, vì vốn từ và ngữ pháp đã sẵn.
Vì bạn đang nói khá trôi theo nếp cũ, giờ phải nói chậm và có ý thức từng âm. Cảm giác thụt lùi là dấu hiệu bạn đang gỡ đúng nếp cũ, không phải dấu hiệu sai đường.
Nếu bạn đã ở vùng trung cấp nhiều năm và không biết mình còn thiếu gì, Hằng mời bạn xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không phải chờ lịch. Hằng sẽ chỉ cho bạn thấy thanh gỗ nào trong thùng nước của bạn đang thấp nhất, để bạn thôi đắp vào những chỗ vốn đã cao.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live