Phát âm tiếng Anh là gì: 44 âm mà bảng chữ cái chỉ 26 chữ

Đây là chỗ người Việt sai mà không hề biết. Học mười năm, mua bao nhiêu khoá, tải bao nhiêu app, mà tới lúc mở miệng người ta vẫn nhíu mày hỏi lại. Không phải bạn lười. Không phải bạn thiếu năng khiếu. Là bạn chưa từng được ai chỉ cho một điều rất căn bản.

Vậy phát âm tiếng Anh là gì, và vì sao nó lại là nơi phần lớn người Việt vấp ngã ngay từ đầu mà không hay biết? Bài này Hằng chỉ bạn thấy tận gốc: khoảng chênh giữa 44 âm của tiếng Anh và 26 chữ cái trong bảng chữ cái, chính là vùng mù nuốt chửng bao nhiêu năm học của bạn.

Phát âm tiếng Anh là gì

Nói cho gọn, phát âm là cách bạn tạo ra từng âm thanh của một ngôn ngữ, sao cho người nghe nhận đúng ra từ bạn định nói. Nó không phải là đọc trơn một câu cho nhanh. Nó là việc miệng, lưỡi, răng, hơi của bạn phối hợp với nhau để bật ra đúng cái âm mà người bản xứ đang chờ nghe.

Phát âm có ba tầng: ngữ âm, tức các nguyên âm và phụ âm, ngôn điệu, tức trọng âm và nhịp điệu, và điệu bộ, tức nét mặt cùng ngôn ngữ cơ thể. Tầng đầu tiên, tầng nền nhất, chính là các âm cơ bản. Và đây là chỗ khoảng chênh 44 với 26 hiện ra.

Khoảng chênh giữa 44 âm và 26 chữ

Bạn thử để ý mà xem. Bảng chữ cái tiếng Anh chỉ có 26 chữ. Nhưng khi nói, tiếng Anh dùng tới 44 âm. Bốn mươi tư âm, mà chỉ hai mươi sáu ký hiệu để ghi lại.

Khoảng chênh mười tám đơn vị đó không nằm trên trang giấy. Nó nằm trong miệng. Nghĩa là có những âm bạn phải phát ra mỗi ngày, nhưng không có một chữ cái nào chỉ cho bạn cách đọc. Mà chữ viết tiếng Anh gần như không gợi ý cách đọc: nếu chỉ nhìn mặt chữ mà suy ra cách phát âm, bạn sai tới chín mươi lăm phần trăm. Cùng một chữ "a" trong "cat", "car", "cake" đọc ba kiểu khác nhau. Cùng chữ "th" trong "think" và "this" lại là hai âm khác hẳn.

Người Việt mình lớn lên với tiếng mẹ đẻ mà mặt chữ khớp gần đúng với cách đọc, nên khi gặp tiếng Anh, mình theo thói quen cũ: thấy chữ nào đọc chữ nấy. Và mình bắt đầu sai từ đó.

Những âm không có trong tiếng Việt, nên mình thay bằng âm gần giống

Trong 44 âm đó, có một nhóm hoàn toàn không tồn tại trong tiếng Việt. Miệng mình chưa bao giờ tập phát ra chúng. Không có sẵn trong kho, thì khi cần dùng, mình làm gì? Mình lấy một âm gần giống nhất mà mình đã có để thay vào.

Âm /θ/ trong "think" chẳng hạn. Tiếng Việt không có âm này. Nên phần lớn người Việt thay nó bằng /t/ hoặc /s/, thành "tink" hoặc "sink". Mà "sink" lại là cái bồn rửa. Bạn định nói "tôi nghĩ", người ta nghe ra "cái bồn". Hay cặp "ship" với "sheep": một bên là con tàu, một bên là con cừu, khác nhau đúng ở âm i ngắn và i dài. Tiếng Việt không phân biệt hai âm i này, nên mình đọc y hệt nhau.

Cái đáng sợ là bạn không hề hay biết. Trong đầu bạn, bạn đang nói đúng. Tai bạn nghe thấy ổn. Vì tai bạn được huấn luyện bởi chính cái miệng của bạn: miệng phát ra bản gần giống, tai quen nghe bản gần giống, rồi gật gù cho qua. Điểm mù đó, tự bạn không nhìn ra được.

Gần giống, nghĩa là sai

Đây là câu Hằng muốn bạn khắc vào lòng: trong phát âm, gần giống nghĩa là sai.

Không phải sai hẳn cho dễ thấy. Sai kiểu nguy hiểm hơn nhiều, sai kiểu "gần đúng". Bạn đọc một từ nghe na ná từ đúng, đủ để bản thân bạn tưởng mình ổn, nhưng không đủ để người bản xứ nhận ra. Họ nghe một âm lạ, não họ không khớp được với từ nào trong đầu, thế là họ hỏi lại. Bạn ngại. Ngại thì tránh nói. Tránh nói thì không luyện. Không luyện thì đứng yên.

Sau này đồng hành cùng hàng ngàn học viên, Hằng khẳng định: phần lớn người Việt không bí ở từ vựng hay ngữ pháp. Họ bí ngay ở đây, ở cái vùng gần giống này. Chính Hằng ngày xưa cũng vậy. Có IELTS 6.5, học hơn mười năm, mà mãi sau mới hiểu: suốt mười năm đó, Hằng đọc gần đúng gần như mọi từ. Mà gần đúng là sai.

Hoá thạch: khi cái sai khắc vào tiềm thức

Nếu cái sai đó chỉ dừng lại là một lỗi nhỏ thì đã không đáng lo. Vấn đề là nó lặp lại. Mỗi ngày bạn đọc lại từ đó theo cách gần giống, cái sai càng ăn sâu thêm một chút. Mười năm đọc sai một từ là mười năm đóng cái sai đó thành nếp.

Trong phương pháp học, người ta gọi hiện tượng này là hoá thạch, tiếng Anh là fossilization: học nhiều mà không tiến bộ, vì cái nền phát âm sai đã khắc sâu vào tiềm thức, thành phản xạ, gỡ ra rất khó. Giống một con vật mắc kẹt trong đá qua hàng triệu năm, cái sai của bạn cũng bị thời gian nén chặt lại.

Đó là lý do vì sao càng học thêm, nhiều người càng thấy giậm chân tại chỗ. Không phải học vô ích. Là đang xây thêm tầng trên một cái móng lệch. Anh David, một kỹ sư Hằng đồng hành, mười sáu năm sống ở nước ngoài với giọng nặng tới mức đồng nghiệp nghe không ra, anh tưởng đó là số phận. Hoá ra không, đó là lỗi hoá thạch. Và tin tốt là: hoá thạch mười sáu năm còn gỡ được, thì cái sai vài năm của bạn chắc chắn còn kịp.

Học đúng là quay lại gọi tên từng âm

Vậy làm sao để thoát? Không phải bằng cách học nhanh hơn, cũng không phải nạp thêm từ. Mà bằng cách quay lại đúng chỗ khoảng chênh 44 với 26, rồi gọi tên từng âm một.

Gọi tên, nghĩa là bạn nhận diện được đây là âm gì, nó đặt lưỡi ở đâu, răng chạm chỗ nào, hơi thổi ra sao, và nó khác âm gần giống mà bạn quen dùng ở điểm nào. Bạn học lại từng âm, đặc biệt những âm người Việt hay sai nhất, cho tới khi miệng quen bản đúng và tai nghe ra bản đúng. Đây chính là việc mà bảng IPA sinh ra để giúp bạn: nó là tấm bản đồ để gọi đúng tên từng âm trước khi học nghĩa của từ.

Nghe thì chậm. Nhưng đây mới là con đường nhanh nhất, vì bạn không phải quay lại đập đi làm lại nữa. Muốn nhanh thì phải từ từ. Chịu đi chậm ở phần gốc, để về sau đi thật xa.

Câu hỏi thường gặp

Phát âm tiếng Anh là gì, nói ngắn gọn? Là cách bạn tạo ra từng âm của tiếng Anh để người nghe nhận đúng ra từ bạn định nói. Nó gồm ba tầng: ngữ âm (các nguyên âm phụ âm), ngôn điệu (trọng âm, nhịp), và điệu bộ. Tầng nền nhất là các âm, và đó là nơi khoảng chênh 44 với 26 gây ra hầu hết lỗi của người Việt.

Vì sao tiếng Anh có 44 âm mà chỉ 26 chữ cái? Vì chữ viết chỉ là ký hiệu ghi lại, không phải là âm thật. Một chữ có thể đọc thành nhiều âm tuỳ từ, và nhiều âm lại không có chữ riêng để ghi. Khoảng chênh đó buộc bạn phải học âm tách khỏi mặt chữ, chứ không thể nhìn chữ đoán cách đọc.

Tại sao tôi phát âm sai mà không nhận ra? Vì tai bạn được huấn luyện bởi chính cái miệng của bạn. Bạn phát âm gần giống kiểu nào, tai bạn quen nghe kiểu đó, nên tự thu âm nghe lại vẫn thấy ổn. Đây là điểm mù mà tự bạn khó gỡ, cần một người ngoài đủ kinh nghiệm nghe và chỉnh.

Lỗi hoá thạch có sửa được không? Được. Hoá thạch là do cái sai lặp lại lâu năm khắc vào tiềm thức, nhưng nó vẫn gỡ được khi bạn chịu quay về làm đúng từ cái âm. Càng để lâu càng khó, nên thời điểm tốt nhất để bắt đầu sửa là hôm nay.

Bắt đầu lại từ cái âm, cùng Hằng

Nếu đọc tới đây bạn nhận ra bấy lâu nay mình đang đọc gần đúng, thì đừng buồn. Bạn không dốt. Bạn chỉ chưa từng được ai ngồi gọi tên từng âm và sửa cho bạn. Cái đó sửa lại được, ở bất cứ tuổi nào.

Hằng có làm một tài liệu nhỏ tặng bạn: Bản đồ 44 âm tiếng Anh, kèm 5 âm người Việt hay sai nhất và cách nhận ra. Bạn để lại email, Hằng gửi bạn bản PDF.

Muốn hiểu sâu hơn về cái nền này, bạn đọc thêm Phát âm tiếng Anh: học từ gốc cho người Việt và Bảng IPA và cách học 44 âm tiếng Anh.

Còn nếu bạn muốn nghe Hằng chỉ tận nơi những âm người Việt sai nhiều nhất, Hằng có một buổi học miễn phí. Bạn đăng ký tại speakout.live, đăng ký xong là vào học ngay. Gần đúng đã đủ giữ bạn lại mười năm. Giờ mình làm cho đúng.