Đây là câu hỏi tưởng nhỏ mà quyết định vài năm cuộc đời học tiếng Anh của bạn.
Phần lớn người Việt đi theo thứ tự: từ vựng trước, ngữ pháp cùng lúc, phát âm để sau hoặc bỏ luôn. Đó là cách nhà trường tổ chức, và cũng là cách hầu hết tài liệu tự học sắp xếp.
Hằng đi theo thứ tự ngược lại, và bài này Hằng giải thích vì sao, bằng một cách rất cụ thể: tính chi phí sửa lại.
Giả sử bạn học một nghìn từ trong hai năm.
Kịch bản một, từ vựng trước. Bạn học một nghìn từ, mỗi từ đọc theo cách bạn đoán từ mặt chữ hoặc ghi chú bằng chữ tiếng Việt. Giả sử bạn đọc sai một phần ba số đó, con số này không hề cao so với thực tế Hằng gặp.
Hai năm sau bạn phát hiện ra mình đọc sai. Bây giờ bạn phải sửa hơn ba trăm từ, từng từ một. Và khó hơn nữa: mỗi từ đó đã được lặp hàng trăm lần trong hai năm, nên nó không còn là kiến thức, nó đã thành phản xạ. Gỡ phản xạ tốn công gấp nhiều lần học mới.
Kịch bản hai, phát âm trước. Bạn bỏ ra vài tháng đầu để sửa bốn mươi bốn âm. Không học thêm từ nào mới trong giai đoạn đó, nghe như đang phí thời gian.
Nhưng sau đó, một nghìn từ bạn học đều phát âm đúng ngay từ lần đầu. Không có gì để sửa lại. Chi phí sửa bằng không.
Bốn mươi bốn âm so với ba trăm từ. Đó là toàn bộ lập luận, và nó không phải chuyện triết lý, nó là số học.
Điểm mấu chốt nằm ở chỗ này.
Bốn mươi bốn âm là toàn bộ nguyên liệu tạo ra mọi từ tiếng Anh. Không có từ nào nằm ngoài bốn mươi bốn âm đó.
Nghĩa là khi bạn sửa đúng một âm, bạn không sửa được một từ. Bạn sửa được mọi từ có chứa âm đó, kể cả những từ bạn chưa gặp bao giờ.
Còn khi bạn sửa một từ, bạn sửa được đúng một từ.
Đây chính là ý của nguyên tắc mười lăm phần trăm mà Hằng hay nhắc, lấy từ Edward Deming: làm đúng mười lăm phần trăm đầu tiên của một hệ thống thì tám mươi lăm phần trăm còn lại nhẹ đi rất nhiều. Với tiếng Anh, mười lăm phần trăm đó là phần âm.
Ngoài chi phí sửa lại, còn ba cái giá nữa mà ít người tính.
Giá thứ nhất, bạn không nghe ra từ mình đã học. Khi bạn học một từ với âm sai, não bạn lưu bản sai đó. Người bản xứ phát âm thật, não đối chiếu không thấy khớp nên coi như từ lạ. Bạn thuộc một nghìn từ mà nghe không ra chính những từ đó. Đây là nghịch lý làm nhiều người tưởng mình dốt.
Giá thứ hai, bạn ngại nói. Bạn nói ra, người ta hỏi lại. Vài lần như vậy thì bạn nói ít đi. Nói ít thì không luyện, không luyện thì đứng yên. Vốn từ nằm im trong đầu, không thành lời được.
Giá thứ ba, cái sai đóng cứng theo thời gian. Hiện tượng này gọi là hoá thạch. Càng học lên cao, nền sai càng bám chặt, vì mỗi từ mới đều được đọc theo nền cũ. Người học mười năm nhiều khi sửa lâu hơn người mới bắt đầu.
Không. Hằng không nói bạn phải học xong bốn mươi bốn âm rồi mới được đụng tới từ.
Thực tế, hai thứ đi cùng nhau, chỉ khác nhau ở chỗ cái nào dẫn.
Cách chạy được là thế này: âm dẫn, từ theo sau. Bạn học một âm, rồi lấy vài từ chứa âm đó làm ví dụ để luyện. Những từ đó vào đầu bạn kèm âm đúng ngay từ đầu.
Như vậy bạn vẫn tích luỹ từ vựng mỗi ngày, nhưng mỗi từ vào là vào đúng, không phải sửa lại.
Ngược lại là từ dẫn, âm theo sau, tức là học một danh sách từ rồi mới lo cách đọc. Cách này tạo ra khoản nợ mà bạn sẽ phải trả sau, với lãi.
Giai đoạn một, sửa nền âm. Bốn mươi bốn âm, tập trung vào những âm tiếng Việt không có. Kèm theo là âm cuối và trọng âm. Giai đoạn này bạn dùng vốn từ sẵn có làm nguyên liệu luyện, không cần thêm từ mới.
Giai đoạn hai, mở rộng từ theo cụm. Khi âm đã tương đối, bạn nạp từ, nhưng nạp theo cụm chứ không theo từ rời. Người bản xứ lấy sẵn cả khối ra dùng, không ráp từng từ.
Giai đoạn ba, đưa vào câu và đoạn. Đây là lúc ngữ pháp và cách diễn đạt vào cuộc.
Thứ tự này chính là các cấp Âm, Từ, Cụm, Câu, Đoạn, Bài trong lộ trình. Bạn xem toàn bộ ở bài trụ Phát âm tiếng Anh: học từ gốc cho người Việt.
Đây là tình huống của phần lớn người đọc bài này, nên Hằng nói riêng.
Bạn không mất trắng. Vốn từ và ngữ pháp của bạn vẫn còn nguyên và vẫn có giá trị. Cái cần làm chỉ là sửa nền, và sau khi nền được sửa thì toàn bộ vốn cũ dùng được ngay.
Cách làm gọn nhất: đừng cố sửa cả một nghìn từ. Lấy hai trăm từ bạn dùng nhiều nhất, tra lại phiên âm, tìm xem chúng chứa những âm nào, rồi sửa các âm đó. Sửa âm thì các từ còn lại tự đúng theo.
Bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy hai trăm từ đó chỉ xoay quanh chừng mười lăm tới hai mươi âm hay sai.
Ngày một, chọn năm mươi từ bạn dùng nhiều nhất. Tra phiên âm từng từ.
Ngày hai, đọc to năm mươi từ, ghi âm, so với bản mẫu. Đánh dấu từ đọc sai.
Ngày ba, nhìn danh sách từ sai và tìm ra các âm chung. Bạn sẽ thấy chúng lặp lại quanh một số ít âm.
Ngày bốn và năm, sửa các âm đó, mỗi âm lặp mười lần.
Ngày sáu, đọc lại năm mươi từ, ghi âm.
Ngày bảy, so hai bản ghi và đếm số từ đã đúng thêm.
Con số đó cho bạn thấy sức mạnh của việc sửa âm thay vì sửa từng từ.
Phát âm trước, vì sửa âm một lần dùng cho mọi từ, còn sửa từ thì chỉ được đúng từ đó.
Học từ vựng trước tạo ra ba khoản nợ: phải sửa lại từng từ, không nghe ra chính từ mình đã học, và cái sai đóng cứng theo thời gian.
Cách chạy được là âm dẫn, từ theo sau. Bạn vẫn tích luỹ mỗi ngày, nhưng mỗi từ vào là vào đúng.
Nếu bạn muốn biết cách nhớ từ cho lâu sau khi đã có nền âm, đọc Cách học từ vựng tiếng Anh nhớ lâu.
Phát âm trước. Bốn mươi bốn âm là nguyên liệu tạo ra mọi từ, nên sửa một âm là sửa được mọi từ chứa âm đó, kể cả từ chưa gặp bao giờ.
Chậm ở vài tháng đầu, nhanh hơn nhiều về sau, vì bạn không phải sửa lại những từ đã học. Chi phí sửa lại mới là khoản đắt nhất trong việc học tiếng Anh.
Không. Hai thứ đi cùng nhau, chỉ cần âm dẫn và từ theo sau. Bạn học một âm rồi lấy vài từ chứa âm đó làm ví dụ, như vậy từ nào vào cũng vào đúng.
Không mất trắng. Lấy khoảng hai trăm từ bạn dùng nhiều nhất, tìm các âm chung trong nhóm đó rồi sửa các âm ấy. Bạn sẽ thấy chúng chỉ xoay quanh một số ít âm.
Vì bạn lưu bản âm sai trong đầu. Khi người bản xứ phát âm thật, não đối chiếu không thấy khớp nên coi như từ lạ. Xem thêm Vì sao nghe tiếng Anh không hiểu.
Nếu bạn đang phân vân nên đầu tư thời gian vào đâu trước, Hằng mời bạn xem một buổi học miễn phí tại Speakout.Live. Đăng ký xong vào học ngay, không phải chờ lịch. Nhìn thấy phần âm của mình đang đứng ở đâu rồi thì bạn sẽ tự biết nên bắt đầu từ chỗ nào, và tiết kiệm được vài năm đi vòng.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live