Hằng hỏi bạn một câu, và mong bạn thành thật với chính mình: bạn có thật sự muốn giỏi tiếng Anh không?
Sau nhiều năm đồng hành cùng hàng ngàn người Việt học tiếng Anh, Hằng nhận ra một điều ít ai chịu nói thẳng. Chưa từng có ai thật sự muốn giỏi tiếng Anh cả. Người ta muốn cái mà tiếng Anh mang lại. Một công việc tốt hơn. Một mức lương xứng đáng hơn. Được đồng hành cùng con bước ra thế giới. Được tự tin đứng nói giữa một căn phòng toàn người lạ mà không thấy mình nhỏ bé.
Tiếng Anh chưa bao giờ là đích. Nó là con đường. Và học tiếng Anh giao tiếp cho đúng cách, với người Việt, không phải là học thêm cho nhiều, mà là đi lại con đường đó từ đúng chỗ bắt đầu.
Bài này Hằng chỉ bạn lộ trình đó. Vì sao học mười năm vẫn không nói được, và đi lại thế nào cho khỏi phải quay đầu.
Nhiều người tưởng học tiếng Anh giao tiếp là học thuộc thật nhiều mẫu câu. Câu chào, câu hỏi đường, câu gọi món, câu phỏng vấn xin việc. Học thuộc lòng cả trăm mẫu, tới lúc cần thì lôi ra dùng.
Hằng đã từng nghĩ y như vậy. Năm đó Hằng có IELTS 6.5, thuộc không biết bao nhiêu cấu trúc câu. Vậy mà ngày đầu đặt chân xuống Úc, ở sân bay Adelaide, người ra đón nói một tràng, Hằng không nghe ra một từ. Hằng nói, người ta nhíu mày. Mười mấy năm đèn sách, một tấm bằng trong tay, mà Hằng đứng đó như người vừa câm vừa điếc.
Hoá ra giao tiếp không phải là bạn nói ra được bao nhiêu câu. Giao tiếp là người đối diện có hiểu bạn không, và bạn có hiểu họ không. Một câu đúng ngữ pháp mà phát âm lệch thì người ta vẫn không hiểu. Còn một câu vài từ mà rõ ràng, đúng âm, đúng nhịp, thì người ta hiểu ngay.
Học thuộc mẫu câu giống như học thuộc một bài hát mà không biết hát. Chữ nằm sẵn trong đầu, nhưng tới lúc mở miệng thì nó không thành tiếng người ta nghe được. Nên điều đầu tiên bạn cần đổi, là đổi cái đích. Đừng học để thuộc nhiều. Học để được hiểu.
Đây là điều làm Hằng giật mình khi lần đầu nghe được, và nó thay đổi hẳn cách Hằng nhìn việc giao tiếp.
Trong một cuộc trò chuyện, phần lời nói, tức là từ ngữ bạn dùng, chỉ chiếm khoảng bảy phần trăm. Chín mươi ba phần trăm còn lại nằm ở ngữ điệu, giọng nói, nét mặt, ánh mắt, dáng người, cử chỉ. Nghiên cứu của Albert Mehrabian và Ray Birdwhistell đã chỉ ra khoảng chênh này từ lâu.
Nghe con số đó, nhiều người Việt nhẹ cả người. Vì bạn cứ nghĩ mình phải thuộc thật nhiều từ mới nói được. Thật ra từ vựng chỉ là bảy phần trăm nổi trên mặt nước. Cái quyết định người ta hiểu bạn hay không nằm ở phần chìm: bạn phát âm có rõ không, nhịp có đúng không, mặt bạn có biểu cảm không, người bạn có mở không.
Người Việt mình lâu nay dồn hết sức vào phần nổi. Học thêm từ, học thêm mẫu câu, luyện cho nói nhanh nói trôi. Còn phần chìm là phát âm, là nhịp, là hơi, là cơ thể thì bỏ trống. Nên nói cả tràng mà người ta vẫn ngơ ngác.
Hiểu quy tắc 7-93% rồi, bạn sẽ biết dồn sức vào đâu cho đáng. Không phải nhồi thêm từ. Mà là làm cho phần chìm vững lại.
Hằng hay ví khả năng giao tiếp tiếng Anh của một người như một cái bàn. Cái bàn muốn đứng vững phải đủ bốn chân. Thiếu một chân là bàn cập kênh, đặt gì lên cũng đổ.
Chân thứ nhất là sức khoẻ, đặc biệt là khí lực, là hơi. Tiếng Anh nhiều âm hữu thanh, cần hơi đẩy từ bụng chứ không chỉ từ cổ họng. Người nói tiếng Anh nghe vang và rõ là nhờ có hơi. Người Việt hay nói nhỏ, nói khép, hơi yếu, nên âm ra bị bẹp.
Chân thứ hai là kiến thức. Có một câu Hằng luôn tâm đắc: English is knowledge, not only language. Tiếng Anh là tri thức, không chỉ là ngôn ngữ. Bạn có nói trôi tới đâu mà trong đầu rỗng, không có gì để nói, thì cuộc chuyện cũng nhạt. Người ta nhớ bạn vì cái bạn nói ra, không phải vì bạn nói nhanh.
Chân thứ ba là ngôn ngữ. Đây là phát âm, từ vựng, ngữ pháp, cái phần bảy phần trăm ở trên. Nó quan trọng, nhưng nó chỉ là một trong bốn chân, không phải tất cả.
Chân thứ tư là cách diễn đạt. Là nói trực diện, có chi tiết, có cảm xúc, không vòng vo. Người Việt hay nói vòng, rào trước đón sau, nên người nghe không nắm được ý chính.
Bạn nhìn lại cái bàn của mình mà xem. Rất nhiều người dồn hết vào một chân là ngôn ngữ, còn ba chân kia để trống. Bàn một chân thì không đứng nổi. Học giao tiếp cho ra giao tiếp là đóng cho đủ cả bốn chân.
Nếu phải rút gọn cả phương pháp học tiếng Anh giao tiếp vào ba chữ, Hằng chọn ba chữ này: Đúng, Đủ, Đều.
Đúng là học đúng thứ tự, đúng phương pháp, có người định hướng. Đúng nghĩa là bắt đầu từ phát âm, không nhảy cóc lên giao tiếp khi cái nền còn lệch. Đúng còn nghĩa là học chủ động, tự mình thực hành, chứ không ngồi nghe giảng rồi để đó. Có một tháp hiệu quả học tập cho thấy nghe giảng chỉ nhớ được năm phần trăm, còn tự thực hành nhớ tới bảy mươi lăm phần trăm, và hướng dẫn lại cho người khác thì nhớ chín mươi phần trăm. Bạn học bằng cách làm, không phải bằng cách nghe.
Đủ là học đủ thời lượng, đủ trình độ mình cần, không ảo tưởng về đích. Học tiếng Anh không phải cuộc đua có vạch đích. Mỗi cấp độ cần đủ số giờ của nó, không ai rút ngắn được. Phần định vị trình độ Hằng nói kỹ hơn ở mục dưới.
Đều là đều đặn mỗi ngày, dựa vào hệ thống chứ không dựa vào cảm hứng. Khởi đầu cần động lực, nhưng tới đích thì cần thói quen. Động lực là thứ hữu hạn, hôm nay có hôm mai hết. Chỉ có thói quen, có lịch trình cố định, mới đưa bạn đi được đường dài. Ba mươi phút mỗi ngày đều đặn thắng xa vài tiếng cày một buổi cuối tuần rồi bỏ cả tuần sau.
Đúng, Đủ, Đều. Ba chữ nghe đơn giản mà gói cả một con đường. Thiếu một chữ là con đường gãy.
Vì sao học mười năm vẫn không nói được? Không phải bạn lười, không phải bạn thiếu năng khiếu. Mà vì bạn đang xây một ngôi nhà trên cái móng lệch từ đầu. Cái móng đó là phát âm.
Ai từng xây nhà đều biết, tiền đổ vào móng chiếm ít nhất mười tới hai mươi phần trăm, mà đó lại là phần không ai nhìn thấy. Móng lệch thì càng xây cao, nhà càng nghiêng, rồi tới ngày nó sụp. Tiếng Anh cũng vậy. Từ vựng, ngữ pháp, giao tiếp là những tầng xây lên trên. Nền phát âm lệch thì xây bao nhiêu cũng đổ.
Lộ trình đúng là đi từ dưới lên, đúng thứ tự, sáu tầng, không nhảy cóc:
Âm, rồi Từ, rồi Cụm, rồi Câu, rồi Đoạn, rồi Bài.
Bắt đầu từ Âm, sửa cho chuẩn từng âm một. Tiếng Anh có bốn mươi bốn âm mà bảng chữ cái chỉ có hai mươi sáu chữ, nên có những âm người Việt không có sẵn trong miệng, phải học lại từ đầu. Có âm chuẩn rồi mới ghép thành Từ đọc đúng. Có từ mới nối thành Cụm, thành Câu. Câu vững rồi mới lên Đoạn, rồi thành Bài nói mạch lạc.
Nghe thì lâu, nhưng đây mới là con đường nhanh nhất. Vì bạn không phải quay lại đập đi làm lại. Muốn nhanh thì phải từ từ. Đi chậm mà chắc mới thật là đi nhanh. Nếu bạn thấy mình đang ở tầng thấp nhất và chưa biết gỡ từ đâu, Hằng có viết riêng cho người mất gốc trong bài Mất gốc tiếng Anh nên bắt đầu từ đâu.
Có một sai lầm làm rất nhiều người bỏ cuộc: học mà không biết mình đang ở đâu, và cần đi tới đâu là đủ.
Bạn cần định vị trình độ của mình theo thang CEFR, thang chuẩn quốc tế chia sáu bậc từ A1 tới C2. Và bạn cần biết mỗi bậc cần bao nhiêu giờ học, để không ảo tưởng, cũng không nản.
Mức A1 tới A2, tức sơ cấp, cần khoảng hai trăm tám mươi tới ba trăm năm mươi giờ. Với mức này bạn đi du lịch, hỏi đường, gọi món, giao tiếp cơ bản được. Muốn lên B1 tới B2, tức trung cấp, đủ để làm việc trong công ty nước ngoài hoặc đi du học, thì cần gấp khoảng ba lần sơ cấp. Trung bình mỗi cấp độ cần bốn trăm tới bảy trăm giờ.
Con số này để làm gì? Để bạn biết mình cần đi bao xa, mà đặt mục tiêu cho thật. Nếu bạn chỉ cần giao tiếp đi du lịch, đừng ép mình học như đi định cư. Còn nếu bạn muốn làm việc bằng tiếng Anh, thì đừng ảo tưởng vài tháng là xong. Biết đúng quãng đường, bạn sẽ không bỏ cuộc giữa chừng chỉ vì tưởng mình đi mãi không tới.
Đừng nói với Hằng là "em muốn giỏi tiếng Anh". Hãy nói con số. Bạn muốn tới B1, hay B2, hay C1. Có con số rồi mới có lộ trình. Cách bắt đầu cho người mới, Hằng chỉ kỹ trong bài Tiếng Anh giao tiếp cho người mới bắt đầu.
Điều cuối cùng, và cũng là điều làm nhiều người sốt ruột rồi bỏ ngang, là chuyện thời gian ngấm.
Hằng gọi đó là nguyên tắc giọt nước. Bốn kỹ năng tiếng Anh chia làm hai nhóm. Nghe và Đọc là đầu vào. Nói và Viết là đầu ra. Muốn có đầu ra thì phải nạp đủ đầu vào trước đã. Giống như bạn nhỏ từng giọt nước vào một cái thùng gỗ. Nhỏ hoài, nhỏ hoài, ban đầu chẳng thấy gì. Rồi tới một ngày thùng đầy, nước tràn ra. Cái ngày tràn đó là ngày bạn bật nói được.
Nhiều người nhỏ được vài chục giọt, chưa thấy thùng nhúc nhích, đã nản mà đổ cả thùng đi. Rồi lần sau bắt đầu lại từ con số không. Cứ thế lặp đi lặp lại. Đó là lý do có người học mười năm mà vẫn về vạch xuất phát.
Bạn cần tin vào những giọt nước bạn đang nhỏ mỗi ngày, kể cả khi chưa thấy kết quả. Nghe mỗi ngày, đọc mỗi ngày, đó là đang nạp. Đừng đo mình bằng việc hôm nay nói hay chưa. Hãy đo bằng việc hôm nay bạn có nhỏ thêm giọt nào vào thùng không. Còn phần đầu ra, phần luyện nói, Hằng nói kỹ trong bài Luyện nói tiếng Anh: một mình, với AI, hay với người. Và để nạp đầu vào cho gần đời sống, dễ nhớ, bạn xem thêm Tiếng Anh giao tiếp hàng ngày theo chủ đề.
Học tiếng Anh giao tiếp mất bao lâu thì nói được? Không có con số chắc cho mọi người, vì mỗi người xuất phát mỗi khác. Nhưng theo thang CEFR, để lên trình độ giao tiếp cơ bản A2 cần khoảng ba trăm giờ, lên B2 để làm việc thì gấp ba lần đó. Quan trọng là đều đặn mỗi ngày, vì thùng gỗ đầy nhờ từng giọt nước, không nhờ một buổi cày.
Người mất gốc học tiếng Anh giao tiếp được không? Được, và thật ra người mất gốc có lợi thế là học lại từ móng thì không có gì phải gỡ bỏ. Bạn bắt đầu từ phát âm, đúng thứ tự Âm rồi Từ rồi Cụm. Hằng viết riêng lộ trình ở bài Mất gốc tiếng Anh nên bắt đầu từ đâu.
Học tiếng Anh giao tiếp có cần học ngữ pháp không? Có, nhưng ngữ pháp chỉ là một phần nhỏ. Trong giao tiếp, lời nói chỉ chiếm khoảng bảy phần trăm, còn lại là phát âm, ngữ điệu và cơ thể. Nên đừng dồn hết sức vào ngữ pháp mà bỏ trống phát âm.
Tự học tiếng Anh giao tiếp ở nhà có được không? Bạn tự nạp đầu vào là nghe và đọc mỗi ngày rất tốt ở nhà. Nhưng phần phát âm và nói thì cần có người nghe và chỉnh, vì tự nghe mình thường không nhận ra chỗ sai, dễ khắc sâu cái lỗi thành thói quen. Cách phối hợp tự học với người đồng hành, Hằng nói ở bài Luyện nói tiếng Anh.
Nếu đọc tới đây bạn nhận ra mình đang xây nhà trên móng lệch, hoặc đang nhỏ nước vào một cái thùng thủng, thì tin tốt là mọi thứ đều sửa lại được, ở bất cứ tuổi nào. Bạn không thiếu cố gắng. Bạn chỉ chưa được chỉ đúng chỗ để bắt đầu.
Hằng có làm một tài liệu nhỏ tặng bạn: Lộ trình giao tiếp 12 tuần, một bản PDF chia sẵn từng tuần học gì, từ Âm tới Câu, để bạn không phải mò mẫm. Bạn để lại email, Hằng gửi bạn.
Và nếu bạn muốn nghe Hằng chỉ cặn kẽ cách đi lại con đường học tiếng Anh giao tiếp cho đúng, Hằng có một buổi học miễn phí. Bạn đăng ký tại speakout.live, đăng ký xong là vào học ngay.
Tiếng Anh chưa bao giờ là đích. Nó là con đường đưa bạn tới cái bạn thật sự muốn. Bắt đầu từ đúng chỗ, con đường đó gần hơn bạn tưởng.
Một buổi học miễn phí. Đăng ký xong là vào học ngay.
Đăng ký tại Speakout.Live